Linothorax (λινόθωραξ, „lniany kirys”) to typ pancerza ciała wykonany z wielowarstwowego lnianego płótna, laminowanego klejem, używany od epoki mykeńskiej (II tysiąclecie p.n.e.) po okres hellenistyczny i rzymski. Źródła literackie, takie jak Iliada Homera, oraz liczne przedstawienia ikonograficzne na wazach, reliefach i mozaikach potwierdzają jego powszechność wśród hoplitów greckich, Persów, Scytów i Macedończyków. Był lżejszy (4-7 kg) i tańszy w produkcji niż brązowe kirysy, co pozwalało na masowe wyposażenie armii, kluczowe dla taktyki falangi.

Konstrukcja i materiały

Pancerz składał się z 8-24 warstw lnianego płótna (zazwyczaj 12-16), nasączonych klejem na bazie skrobi roślinnej, miodu, casein z mleka lub smoły, formowanych w kształt muszli piersiowej z kołnierzem i pteruges (lambrekunami) osłaniającymi ramiona i biodra. Mocowanie zapewniały skórzane lub lniane sznurki, brązowe klamry (fibulae) lub guzki; często dodawano metalowe lub rogowe łuski dla wzmocnienia. Proces produkcji opierał się na obróbce lnu: od uprawy po tkanie wąskich pasów (ok. 1 m szerokości), co odpowiadało greckim loomom; len preferowano ze względu na dostępność w regionie Morza Śródziemnego i Egiptu. Współczesne rekonstrukcje wskazują na grubość 3-6 mm i gęstość podobną do średniowiecznego gambesonu, lecz z lepszą sztywnością dzięki laminacji.

Źródła historyczne i ewolucja

Literackie wzmianki obejmują Homera (Ajaks w „linothoraxie”), Herodota (perskie gilegu), Polibiusza i Arriana (spalenie magazynów Aleksandra w Baktrii, co wskazuje na logistyczną przewagę nad metalem). Ikonografia: ponad 500 greckich waz z VI-IV w. p.n.e., mozaika Aleksandra z Pompejów, reliefy z Persepolis i asyryjskie płaskorzeźby. W Persji i Egipcie analogiczne pancerze nosili achajmenidzi i faraonowie (np. Ramzes III); Rzymianie stosowali lorica lintea do III w. n.e., po czym zastąpiono je metalowymi w odpowiedzi na germańską broń ciężką. Ewolucja: od prostych wersji mykeńskich po hellenistyczne z metalowymi okuciami, dostosowane do dłuższych sarii i kawalerii.

Linothorax – starożytny pancerz lniany
Linothorax – rekonstrukcyjna wizualizacja lnianego pancerza warstwowego, używanego przez greckich hoplitów i żołnierzy epoki hellenistycznej.
Wizualizacja AI / faleinspiracji.pl / CC BY 4.0.

Rekonstrukcje i testy eksperymentalne

Projekt Linothorax UWGB (Gregory S. Aldrete, Scott Bartell, Alicia Aldrete, 2009-2013) stworzył kilkadziesiąt replik z różnych klejów i liczby warstw, testując je balistycznie: strzały z łuków (120-150 J) na 15-30 m zatrzymywały się po penetracji 6-12 warstw, zależnie od kąta i grotu (bodkin vs. broadhead). Testy broni białej (xiphos, kopis, sarissa) wykazały odporność na 50-100 cięć bez utraty struktury; pancerz izolował termicznie (testy w 35°C) i pozwalał na pełną mobilność w falandze. Inne studia, jak Anderson (2012) czy Jarva (1995), potwierdzają te wyniki, odrzucając teorie skórzane lub wełniane na rzecz czysto lnianej laminacji; krytyka dotyczy braku resztek organicznych, lecz metodologia jest uznana.

Porównanie z innymi pancerzami

Linothorax wyróżniał się wagą 4-7 kg, podczas gdy brązowy kirys grecki ważył 8-12 kg, a rzymska segmentata 9-12 kg, co dawało przewagę w manewrowości falangi i długich marszach. Odporność na strzały oceniano jako średnią do wysokiej na dystansie do 20 metrów, zależnie od typu grotu, podczas gdy metalowe pancerze zapewniały wyższą ochronę przed penetracją bezpośrednią. Na cięcia mieczem lniany laminat okazywał się równie skuteczny co brąz, dzięki rozkładaniu energii na warstwy, choć perski gilegu (z wełny i lnu) miał nieco niższą odporność ze względu na mniejszą sztywność. Koszt produkcji był najniższy spośród tych konstrukcji, co wyjaśniało jego masowe użycie w armiach demokratycznych Aten, Teb i imperiach wschodnich.

Znaczenie i kontekst kulturowy

Linothorax demokratyzował uzbrojenie, umożliwiając wyposażenie obywatelskiej milicji Grecji i masowych armii hellenistycznych, co wspierało taktykę falangi i podboje Aleksandra. Jest dobrą ilustracją, jak codzienne materiały (len z pól Tesalii i delty Nilu) stawały się narzędziem imperializmu, łącząc rolnictwo z wojną. Współcześnie inspiruje badania kompozytów organicznych w balistyce (np. analogie do kevlaru), podkreślając ciągłość technologii wojennych od antyku po nowoczesność. Brak fizycznych artefaktów (biodegradacja lnu w glebie) czyni ikonografię, teksty i eksperymenty kluczowymi źródłami wiedzy na ten temat.

Literatura i źródła