Wszystkie artykuły

W 2014 roku zespół inżynierów Amazona zbudował algorytm, który miał automatycznie oceniać CV kandydatów do pracy. System uczył się na podstawie dziesięciu lat historycznych danych o zatrudnieniu — a ponieważ branża technologiczna jest zdominowana przez mężczyzn, szybko nauczył się traktować męskie życiorysy jako wzorcowe. Obniżał punktację za słowo „women’s" w nazwie organizacji studenckiej. Karał absolwentki uczelni kobiecych. Amazon porzucił projekt w 2017 roku, a firma oficjalnie oświadczyła, że narzędzie nigdy nie było stosowane w realnej rekrutacji. Ale sam fakt, że algorytm wytrenowany na danych korporacji z listy Fortune 500 odtworzył i wzmocnił płciowe uprzedzenia — bez niczyjej złośliwej intencji — mówi o problemie więcej niż jakiekolwiek teoretyczne rozważania. ...

Piątego października 1868 roku galicyjski Sejm Krajowy we Lwowie uchwalił ustawę o tytule tak długim, że sam w sobie brzmi jak opowieść: „względem zakazu łapania, wytępienia i sprzedawania zwierząt alpejskich, właściwych Tatrom, świstaka i dzikich kóz". Podpisana następnie przez cesarza Franciszka Józefa, weszła w życie w lipcu 1869 roku. Był to akt bez precedensu. Wcześniejsze przepisy dotyczące zwierząt, zarówno w Europie, jak i na świecie, koncentrowały się na zakazie okrutnego traktowania. Galicyjska ustawa poszła o krok dalej: chroniła konkretne gatunki dzikich zwierząt przed zagładą. Historycy prawa uznają ją za pierwszą na świecie parlamentarną ustawę o ochronie gatunkowej. A że uchwalił ją polski (choć funkcjonujący w ramach monarchii habsburskiej) organ ustawodawczy, Polska może się pochwalić pionierską rolą w dziedzinie, która dziś nazywa się prawem ochrony przyrody. ...

Kiedy 24 kwietnia 1970 roku z głośników w całych Chinach popłynęła melodia Dong Fang Hong („Wschód jest czerwony"), nadawana z orbity przez pierwszego chińskiego satelitę, niewiele osób na świecie traktowało Państwo Środka jako poważnego gracza kosmicznego. Był to kraj wciąż pogrążony w chaosie rewolucji kulturalnej, technologicznie odległy od Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego. Pięćdziesiąt sześć lat później Chiny dysponują własną permanentnie załogową stacją kosmiczną, posiadają próbki gruntu z niewidocznej strony Księżyca i przygotowują się do wysłania taikonautów na Srebrny Glob. ...

Stoisz w kolejce w kawiarni. Latte czy cappuccino? Zanim zdążysz pomyśleć, ręka już wskazuje na tablicę z menu. Ktoś za tobą wzdycha niecierpliwie, więc mówisz „cappuccino, proszę" i dopiero potem zastanawiasz się, czy właśnie tego chciałeś. Codziennie podejmujemy tysiące takich decyzji, od całkowicie trywialnych po takie, które potrafią zmienić bieg naszego życia. Niektóre z nich przychodzą automatycznie, niemal bez udziału świadomości. Inne wymagają godzin rozważań, list argumentów za i przeciw, konsultacji z bliskimi. Ale niezależnie od tego, jak bardzo dana decyzja wydaje się „nasza", „świadoma" i „wolna", za każdym razem orkiestruje ją ten sam organ: mózg o masie nieco ponad kilogram, zanurzony w ciemności czaszki, pozbawiony bezpośredniego kontaktu ze światem zewnętrznym. ...

Latająca piłka, czyli sport, który podbił psi świat Wyobraźmy sobie scenę: dwa tory ustawione równolegle, osiem psów drżących z ekscytacji, sygnalizator świetlny odliczający start jak na prostej ćwierć mili, a potem – erupcja futra, mięśni i adrenaliny. Cztery psy pędzą po kolei przez przeszkody z prędkością sięgającą niemal 50 km/h, odbijają się od specjalnego boksu niczym pływacy od ściany basenu, chwytają piłkę w locie i wracają na linię startu, by przekazać pałeczkę kolejnemu zawodnikowi. Wszystko trwa niecałe szesnaście sekund, a hałas na trybunach przypomina atmosferę meczu piłkarskiego, nie zaś odgłosy z tradycyjnej wystawy psów. To flyball – jeden z najbardziej widowiskowych sportów kynologicznych na świecie i prawdopodobnie jedyny, w którym kundelek z przytuliska może rywalizować ramię w ramię z border collie o rodowodzie dłuższym niż Wisła. ...

Grudzień 1972 roku. Eugene Cernan, ostatni człowiek stojący na powierzchni Księżyca, wsiada do lądownika misji Apollo 17. Zamyka za sobą właz i wraca na orbitę. Od tamtego momentu żaden człowiek nie oddalił się od Ziemi dalej niż na kilkaset kilometrów — odległość, na jakiej krąży Międzynarodowa Stacja Kosmiczna. Minęło ponad pięćdziesiąt lat. Teraz, w kwietniu 2026 roku, czworo astronautów ma wsiąść na pokład kapsuły Orion, ustawionej na szczycie stumetrowej rakiety Space Launch System, i polecieć dalej, niż ktokolwiek przed nimi. Ponad 400 tysięcy kilometrów od domu. Misja Artemis II nie przewiduje lądowania, ale NASA traktuje ją jako kluczowy test przed powrotem ludzi na powierzchnię Księżyca. ...

Kiedy wieczorem 4 listopada 2008 roku telewizyjne studia w Chicago pokazały tłum zgromadzony w Grant Park, część widzów pewnie pomyślała, że to kolejna transmisja z koncertu albo meczu. Ludzie płakali, śmiali się, obejmowali nieznajomych albo po prostu stali z telefonami nad głowami, nie bardzo wiedząc, co z sobą zrobić. Na scenę wszedł szczupły mężczyzna w ciemnym garniturze. Miał czterdzieści siedem lat, nazywał się Barack Hussein Obama i właśnie wygrał wybory prezydenckie, stając się pierwszym Afroamerykaninem na tym stanowisku w ponad 230-letniej historii Stanów Zjednoczonych. ...

W 1274 roku p.n.e. nad rzeką Orontes w dzisiejszej Syrii rozegrała się bitwa pod Kadesz — jedno z najlepiej udokumentowanych starć starożytności. Faraon Ramzes II ruszył na północ przeciw Hetytom. Po drodze napotkał dwóch beduinów z plemienia Szasu, którzy podali się za dezerterów z obozu hetyckiego i zeznali, że armia króla Muwatallisa II stacjonuje daleko na północ, pod Aleppo. Ramzes uwierzył i ruszył naprzód, odcinając się od głównych sił swojej armii. Była to pułapka. Obaj „dezerterzy" okazali się agentami Hetytów, celowo wysłanymi, by zmylić faraona. Główne siły hetyckie — tysiące rydwanów i piechoty — czekały ukryte tuż za miastem. ...

Jest tylko jeden pierwiastek chemiczny, który ludzkość poznała najpierw na Słońcu, a dopiero potem na Ziemi. Przez prawie trzy dekady istniał wyłącznie jako tajemnicza żółta linia w widmie słonecznym — bezbarwny, bezwonny, lżejszy od powietrza. Nikt go nie widział, nie dotknął, nie zamknął w probówce. Dopiero pod koniec XIX wieku okazało się, że jest tuż obok nas, uwięziony w skałach. Dziś hel napędza rezonanse magnetyczne, chłodzi akceleratory cząstek i umożliwia produkcję chipów komputerowych. A jednocześnie powoli się kończy — bo każdy atom, który wypuścimy w powietrze, ucieka w kosmos bezpowrotnie. ...

Powierzchnia Marsa jest lepiej zmapowana niż dno ziemskich oceanów. To zdanie powtarza się w publikacjach naukowych od lat i brzmi jak dziennikarski chwyt, ale dane są bezlitosne: w połowie 2025 roku zaledwie 27,3% dna oceanicznego zostało zbadane za pomocą nowoczesnych echosond wielowiązkowych. Ponad 260 milionów kilometrów kwadratowych istnieje na mapach jedynie w postaci przybliżeń wyliczonych z pomiarów satelitarnych grawitacji. Człowiek postawił stopę na Księżycu sześć razy. Na dno Rowu Mariańskiego, najgłębszego miejsca Ziemi, załogowe pojazdy zanurzały się zaledwie kilkanaście razy, a przez ponad pół wieku po pierwszym nurkowaniu nikt tam nie wracał. Oceany pokrywają siedemdziesiąt procent powierzchni planety, regulują klimat, generują ponad połowę tlenu — i kryją ekosystemy, o których istnieniu nie mieliśmy pojęcia jeszcze pięćdziesiąt lat temu. ...

14 marca 2023 roku firma OpenAI opublikowała GPT-4. Komunikat prasowy mówił o „najnowszym kamieniu milowym w skalowaniu głębokiego uczenia". Komentatorzy technologiczni odnotowali wydarzenie gdzieś między nowościami o Bingu, a plotkami o nadchodzącym iPhonie. Kilka mediów branżowych napisało recenzje. Internet wzruszył ramionami i poszedł dalej. Trzy lata później da się powiedzieć rzecz, której wtedy nie mówił prawie nikt: tamtego dnia nie odbyła się premiera kolejnego produktu. Tamtego dnia praca umysłowa przestała być wyłączną domeną człowieka. ...

Wyobraźmy sobie dwa światy. W pierwszym — dobrze nam znanym, europejskim — sięgamy po kartę płatniczą albo przykładamy telefon z aplikacją bankową do terminala. W drugim, azjatyckim, klient skanuje smartfonem wydrukowany na kartce kod QR, a pieniądze znikają z jego konta w sekundę. Bez pośrednictwa banku, karty czy kosztownego terminala. Te dwa światy dzieli nie tyle odległość geograficzna, co przede wszystkim filozofia myślenia o pieniądzu i technologii. W Azji — od Chin przez Indie po Indonezję — dokonała się cicha rewolucja, która sprawiła, że tamtejsze systemy płatnicze wyprzedzają europejskie o całe pokolenie technologiczne. Jak do tego doszło? I dlaczego Europa dopiero teraz próbuje nadrobić dystans? ...

Późne popołudnie, końcówka lat osiemdziesiątych. Na podwórkach pustki, boiska wyludnione. Za to w blokowych mieszkaniach — ten sam cotygodniowy rytuał: cała rodzina zasiada przed telewizorem, żeby obejrzeć półgodzinny program, w którym dwóch okularników kłóci się o naukę. Program nazywa się „Sonda". Jak pudło z taśmami dało początek „Sondzie" Pod koniec lat siedemdziesiątych polska telewizja miała już za sobą dwie dekady prób popularyzacji nauki na antenie. Program „Eureka", uruchomiony 4 września 1957 roku, przez dwadzieścia lat pełnił rolę telewizyjnego magazynu popularnonaukowego i dał początek kilku pokrewnym audycjom — „Człowiek, ziemia, kosmos" czy „Przyjemne z pożytecznym". W połowie lat siedemdziesiątych kierownictwo redakcji uznało jednak, że formuła się wyczerpała. Brakowało świeżości, czegoś, co współpracownik programu Tomasz Pyć nazwał „hitem ekranowym". Trzeba było szukać od nowa. ...

Gdyby całą historię naszego gatunku — owe trzysta tysięcy lat istnienia Homo sapiens — zmieścić w jednej dobie, to niemal do ostatniej sekundy przed północą ludzi na Ziemi byłoby tak niewielu, że zmieściliby się w jednym współczesnym mieście. A potem, w ułamku tego symbolicznego dnia, populacja wystrzeliła w górę niczym rakieta. Z kilku milionów do ośmiu miliardów. Co się właściwie stało? Przyrost ludności to splątana opowieść o rewolucjach — rolniczej, przemysłowej, medycznej — ale też o katastrofach, które cofały demograficzny zegar. Epidemie i odkrycia naukowe, głody i nadwyżki żywności, wojny i długie dekady dobrobytu — wszystko to kształtowało krzywą populacji. ...

Kiedy w 1960 roku na obrzeżach Dubaju powstawał pierwszy nowoczesny pas startowy — piaszczysta droga, przy której stał niewielki terminal — nikt nie przypuszczał, że za pół wieku ten skrawek pustyni nad Zatoką Perską stanie się synonimem urbanistycznej megalomanii. Tymczasem historia Dubaju to bodaj najbardziej spektakularna metamorfoza miejska w dziejach współczesnej cywilizacji. Miasto, którego mieszkańcy jeszcze w latach pięćdziesiątych XX wieku zarabiali na życie wydobywaniem pereł z dna morskiego, dziś jest domem dla najwyższego budynku świata, sztucznych wysp w kształcie palm i lotniska obsługującego ponad 80 milionów pasażerów rocznie. ...

W 2012 roku Parlament Europejski przyjął deklarację, w której uznał szachy za wartościowe narzędzie edukacyjne i zachęcił państwa członkowskie do włączania ich do programów szkolnych. Hiszpania, Turcja, Niemcy, Włochy — kolejne kraje zaczęły eksperymentować z lekcjami szachów w szkołach podstawowych. Za tymi decyzjami stało głęboko zakorzenione przekonanie: szachy rozwijają inteligencję, poprawiają zdolności matematyczne i uczą myślenia strategicznego. Trudno się dziwić takiemu podejściu. W kulturze popularnej arcymistrz szachowy to uosobienie intelektu — postać zdolna przewidywać konsekwencje dziesiątków ruchów naprzód, analizować setki wariantów w ułamku sekundy, rozstrzygać pozycje o złożoności przekraczającej wyobraźnię przeciętnego gracza. Bobby Fischer, Garri Kasparow, Magnus Carlsen — ich nazwiska brzmią jak synonimy genialności. ...

W pierwszej części cyklu opisaliśmy narodziny systemu — brutalną konsolidację władzy komunistycznej, mrok stalinizmu i codzienność w kraju rządzonym terrorem i propagandą. Teraz przenosimy się do lat 1955–1965. Dekada zaczęła się od śmierci dyktatora i nadziei na zmianę, a skończyła przytłaczającą rutyną reżimu, który nauczył się kontrolować społeczeństwo bez masowych aresztowań — za to przy pomocy cenzury, biurokracji i pustych półek sklepowych. Poznański Czerwiec i Polski Październik, wielkie nadzieje wiązane z Gomułką i gorzkie rozczarowania, gdy okazało się, że nowy przywódca nie zamierza demokratyzować systemu — jedynie go łatać. Ale też dekada kulturalnego rozkwitu: polska szkoła filmowa zdobywała międzynarodowe nagrody, a w piwnicach i klubach studenckich grany był jazz, którego władza nie potrafiła do końca ujarzmić. ...

Kto po raz pierwszy przekracza granicę Chin — czy to w interesach, czy jako turysta — szybko orientuje się, że europejski podręcznik dobrych manier tu nie obowiązuje. Gesty, które w Warszawie czy Berlinie uchodzą za oznakę serdeczności, w Szanghaju mogą wywołać zakłopotanie. Z kolei zachowania, które u nas wydałyby się co najmniej dziwaczne, po drugiej stronie Wielkiego Muru stanowią wyraz najgłębszego szacunku. Różnice te nie wynikają z przypadku ani z czyjegoś kaprysu. Chińska etykieta wyrasta wprost z konfucjańskiego porządku wartości, który przez ponad dwa i pół tysiąca lat kształtował relacje społeczne na obszarze rozciągającym się od stepów mongolskich po subtropikalne wybrzeża Morza Południowochińskiego. Jest rozbudowana, precyzyjna, naszpikowana symboliką. Żeby ją zrozumieć, trzeba zacząć od fundamentów. ...

W grudniu 2015 roku Japonią wstrząsnęła wiadomość o śmierci Matsuri Takahashi. Dwudziestoczteroletnia pracownica giganta reklamowego Dentsu — absolwentka prestiżowego Uniwersytetu Tokijskiego, zatrudniona zaledwie dziewięć miesięcy wcześniej — odebrała sobie życie w Wigilię Bożego Narodzenia, skacząc z firmowego akademika. W tygodniach poprzedzających śmierć Takahashi zamieszczała na Twitterze wpisy, w których wyrażała pragnienie śmierci. Późniejsze dochodzenie wykazało, że w jednym miesiącu wypracowała nawet 130 godzin nadliczbowych, a Dentsu systematycznie zmuszało pracowników do fałszowania raportów czasu pracy, by oficjalne zestawienia nie przekraczały wewnętrznego limitu 70 godzin. ...

Przy ulicy Astrów 10 w Chorzowie, na granicy osiedla Różanka i dzielnicy Klimzowiec, wyrósł budynek, którego trudno nie zauważyć. Cosmo — apartamentowiec o siedemnastu kondygnacjach naziemnych i dwóch “podziemnych”, sześćdziesiąt cztery metry wysokości — to najwyższy obiekt mieszkalny w mieście. Za projektem stoi pracownia Franta Group Macieja Franty, architekta, którego wcześniejsze realizacje (Villa Reden w Chorzowie, Żorro w Żorach) zbierały nagrody na całym świecie. Budowę rozpoczęto latem 2023 roku, zakończono pod koniec 2025, a dziewięćdziesiąt procent z blisko stu lokali znalazło nabywców jeszcze przed oddaniem kluczy. ...

Każde koło, niezależnie od tego, czy ma średnicę milimetra, czy miliona kilometrów, kryje w sobie tę samą proporcję. Obwód podzielony przez średnicę zawsze daje tę samą wartość: 3,14159265… i tak dalej, w nieskończoność. Ta proporcja — oznaczana grecką literą π (pi) — jest jedną z najstarszych, najbardziej znanych i jednocześnie najbardziej tajemniczych stałych matematycznych. Jej dziesiętne rozwinięcie nigdy się nie kończy i nigdy nie wpada w powtarzalny schemat. Ludzie próbowali ją okiełznać od co najmniej czterech tysięcy lat — i wciąż nie mogą przestać. ...

Amazonia przez dziesięciolecia funkcjonowała w europejskiej wyobraźni jako „dziewicza puszcza" – zielony ocean natury, niemal nietknięty przez człowieka. Tymczasem pod warstwą liści, korzeni i czerwonej, ubogiej gleby kryje się coś, co podważa ten obraz. Ciemna, niemal czarna ziemia, wyraźnie odcinająca się od otoczenia. Żyzna. Stabilna. Niewyjaławiająca się po kilku latach uprawy. Terra Preta – po portugalsku po prostu „czarna ziemia" – nie jest wytworem natury. To efekt świadomej działalności ludzi sprzed setek, a być może tysięcy lat. W świecie, w którym rolnictwo przemysłowe coraz częściej prowadzi do degradacji gleby, a klimat wymusza myślenie o magazynowaniu węgla, ta prekolumbijska technologia zaczyna brzmieć zaskakująco współcześnie. ...

Kiedy w 1991 roku dwudziestojednoletni fiński student informatyki wrzucił na serwer FTP kilka tysięcy linii kodu, napisanych na pececie z procesorem Intel 386, nikt — łącznie z autorem — nie spodziewał się rewolucji. Trzydzieści pięć lat później ten sam projekt napędza każdy z pięciuset najszybszych superkomputerów na Ziemi, połowę globalnych obciążeń chmurowych i prawie trzy miliardy smartfonów. To historia Linuksa — systemu operacyjnego, który zmienił zasady gry w branży technologicznej, a przy tym pozostał darmowy i otwarty dla każdego. ...

W październiku 1946 roku w Oksfordzie dwóch mężczyzn, którzy poznali się przypadkiem w przedziale pociągu, założyło organizację opartą na jednym, z pozoru prostym kryterium: wynik w teście inteligencji plasujący się w górnych dwóch procentach populacji. Nie pytali o wykształcenie, majątek ani pochodzenie. Wystarczył sam potencjał intelektualny mierzony liczbą na skali. Osiem dekad później Mensa International zrzesza około 150 tysięcy członków w przeszło stu krajach świata i pozostaje największym oraz najstarszym stowarzyszeniem tego typu na Ziemi. Jednocześnie od ośmiu dekad budzi spory — bo krytycy testów IQ mają swoje racje, a kwestia, czym tak naprawdę jest inteligencja, wciąż nie doczekała się jednoznacznej odpowiedzi. ...

Kiedy patrzymy na balon na ogrzane powietrze sunący leniwie po niebie, trudno oprzeć się wrażeniu, że jego załoga zdana jest wyłącznie na łaskę wiatru. Brak silnika, brak steru kierunkowego, brak skrzydeł — nic, co kojarzylibyśmy z kontrolowanym lotem. A jednak piloci balonowi potrafią nawigować z precyzją, która zadziwia nawet doświadczonych lotników samolotowych. W zawodach balonowych najlepsi piloci zrzucają markery w odległości jednego–dwóch metrów od środka celu. Jak to możliwe? Odpowiedź jest zaskakująco prosta w teorii i diabelnie trudna w praktyce. Balon steruje się… pionowo. Zmiana wysokości pozwala wejść w warstwy powietrza poruszające się z różną prędkością i w różnych kierunkach. Reszta to meteorologia, doświadczenie i trochę artystycznej intuicji. ...

Gdzieś na pustyni Karakum, w jednym z najbardziej izolowanych państw świata, ziemia otworzyła się jak wrota do innego wymiaru. Z ogromnej dziury buchają płomienie, a nocą niebo nad horyzontem świeci pomarańczową łuną widoczną z odległości wielu kilometrów. Miejscowi nazywają to po prostu: Wrota Piekieł. Oficjalnie Turkmenistan nadał temu miejscu nazwę Garagum ýalkymy — Blask Karakum. Ale żadna marketingowa kosmetyka nie jest w stanie przykryć historii, która za tym stoi: historii radzieckiego błędu, który miał zostać naprawiony w kilka dni, a trwa już ponad pół wieku. ...

Kiedy Lewis Hamilton pod koniec testów przedsezonowych w Bahrajnie wysiadł z nowego bolidu Ferrari i powiedział dziennikarzom, że potrzebuje „dyplomu, żeby w pełni ogarnąć to wszystko", nie żartował. Max Verstappen poszedł jeszcze dalej — nową formułę nazwał wprost „Formułą E na sterydach". Rok 2026 przynosi Formule 1 zmianę tak głęboką, że porównania z rewolucją hybrydową z 2014 roku wydają się niedostateczne. Nowe jednostki napędowe, aktywna aerodynamika zamiast DRS-u, mniejsze i lżejsze bolidy, paliwa zrównoważone ekologicznie, jedenasty zespół na starcie i zupełnie nowa dynamika walki na torze. Nie pamiętam, kiedy ostatnio jedna przerwa zimowa zmieniła tak wiele naraz. ...

Kto po raz pierwszy widzi zamek w Mosznej, ten zwykle milknie na chwilę. Strzelistych wież jest tyle, że oko nie nadąża za ich rachunkiem. Mury przechodzą z łagodnych krzywizn baroku w ostrołukowe szczeliny neogotyku, by za rogiem zaskoczyć loggią rodem z włoskiej willi renesansowej. Całość otacza park tak rozległy i stary, że trzysetletnie dęby giną gdzieś za kurtynami kwitnących rododendronów. Ta rezydencja (formalnie pałac, choć powszechnie nazywana zamkiem) nie powstała z jednego rzutu ołówka. Wyrosła z ambicji, katastrofy i odrobiny szaleństwa jednego rodu, który zmienił oblicze Górnego Śląska. No i z pieniędzy. Dużych pieniędzy. ...

Był styczeń 1993 roku. Na dworze trzaskał mróz, termometry pokazywały grubo poniżej zera, a w niedogrzanym studiu TVP2 przy Woronicza w Warszawie panował kompletny chaos. Jerzy Owsiak, rozpoznawalny wówczas głównie jako prowadzący rockowy program Róbta, co chceta, biegał między kamerami, pokrzykiwał do mikrofonu i robił dokładnie to, co sugerował tytuł jego audycji — co chciał. Nikt do końca nie wiedział, jak to się skończy. Wydrukowane na czerwonym papierze serduszka, które miały trafiać do darczyńców, rozeszły się błyskawicznie — nikt się tego nie spodziewał. Na mroźnych ulicach Warszawy i kilkunastu innych miast stali harcerze z prowizorycznie skleconymi puszkami, a ludzie wpychali do nich banknoty z takim zapałem, jakby nigdy wcześniej nie mieli okazji dać czegoś od siebie. Profesor Bohdan Maruszewski z Centrum Zdrowia Dziecka, kardiochirurg dziecięcy, który rozpaczliwie potrzebował sztucznego płuco-serca do operowania malutkich pacjentów, stał gdzieś z boku i pewnie nie dowierzał. Tamtego dnia zebrano równowartość ponad półtora miliona dolarów. ...