Wszystkie artykuły

Biolog ewolucyjny Theodosius Dobzhansky napisał w 1973 roku zdanie, które stało się bodaj najczęściej cytowanym aforyzmem w całej historii biologii: „Nic w biologii nie ma sensu poza ewolucją". Miał rację w sposób, który wykracza poza retorykę. Teoria ewolucji nie jest jedną z wielu biologicznych hipotez — jest ramą, bez której reszta wiedzy o życiu rozpadłaby się w zbiór niepowiązanych obserwacji. To za jej sprawą rozumiemy, dlaczego bakterie uodparniają się na antybiotyki, dlaczego kości człowieka i kości wieloryba są tak podobne, dlaczego wirus grypy rok w rok wymaga nowej szczepionki. To ona łączy paleontologię z genetyką, ekologię z medycyną, zoologię z biochemią. ...

Dokładnie czterdzieści lat temu, w nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 roku, o godzinie 1:23, dwie kolejne eksplozje rozerwały budynek czwartego bloku Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej imienia Włodzimierza Lenina. W promieniu kilku kilometrów spali ludzie — pracownicy elektrowni w swoich mieszkaniach w Prypeci, strażnicy na nocnych zmianach, rybackie rodziny w okolicznych wioskach. Nikt z nich nie wiedział, że właśnie zaczęło się wydarzenie, które na trwałe podzieli historię energetyki na „przed" i „po". ...

Gdyby architektura mogła mieć pecha, Muzeum Śląskie w Katowicach byłoby jego uosobieniem. Zanim jeszcze otworzyło drzwi dla pierwszego zwiedzającego, skończyło jako gruz i złom. Budowali je przez trzy lata, wyposażali w cuda techniczne, których nie powstydziłoby się miasto na drugim brzegu Atlantyku — a potem przyszła wojna i nie zostało z tego prawie nic. Drugi rozdział historii muzeum jest w gruncie rzeczy historią instytucji, która przez kilka dekad istniała bez własnej tożsamości, tułając się po hotelowych salach z pożyczoną przestrzenią zamiast prawdziwego domu. Trzeci — historią architektury schowanej pod ziemią, która w 2015 roku zaskoczyła Europę. ...

Brad Pitt przez lata unikał imprez branżowych. Nie dlatego, że brzydził się hollywoodzkim przepychem ani że był z natury odludkiem. Powód był prozaiczny i jednocześnie trudny do wytłumaczenia: aktor po prostu nie pamiętał twarzy. Nawet twarzy osób, które widział kilka godzin wcześniej. W wywiadzie dla magazynu Esquire przyznał wprost, że gdy próbował pytać nieznajomych, gdzie się spotkali, ludzie odbierali to jako arogancję. „Myślą, że ich lekceważę", mówił. „A to dla mnie zagadka, bo nie mogę uchwycić twarzy". Sam podejrzewał u siebie prozopagnozję, choć nigdy nie przeszedł formalnej diagnostyki. ...

W pierwszej części cyklu opisaliśmy narodziny systemu komunistycznego w Polsce. W drugiej pokazaliśmy odwilż roku 1956, fenomen polskiej szkoły filmowej i „małą stabilizację” Gomułki. Teraz przechodzimy do lat 1965–1975. To dekada, w której PRL dwukrotnie zmieniła skórę: najpierw przeżyła upadek Gomułki, zdławiony krwią na Wybrzeżu, potem pojawienie się Edwarda Gierka, który obiecał drugą Polskę i nakarmił społeczeństwo kredytami. Marzec ’68, antysemicka czystka, udział polskich czołgów w inwazji na Czechosłowację. Grudzień ’70 i masakra stoczniowców. Wreszcie „dekada sukcesu”: kolorowa telewizja, Fiat 126p, Czterdziestolatek, ale też rosnący dług i cicho narastający kryzys, który wybuchnie dopiero w 1976 roku. Między euforią a rozczarowaniem polskie społeczeństwo zaczynało rozumieć, że komunizm, nawet z ludzką twarzą, zostaje komunizmem. ...

Spróbuj przez jeden dzień nie patrzeć na zegarek, telefon ani żaden wyświetlacz z godziną. Nie sprawdzaj, która jest godzina. Orientuj się tylko po słońcu, głodzie i zmęczeniu. Po kilku godzinach poczujesz się dziwnie zagubiony — jakby ktoś wyłączył niewidzialną siatkę, która organizuje twoje życie. Współcześnie czas jest tak oczywisty, że nie zauważamy mechanizmu, który za nim stoi. A przecież ludzkość potrzebowała tysięcy lat prób, porażek i genialnych przebłysków, żeby dojść od patyka wbitego w ziemię do zegara, który nie spóźni się ani sekundy przez pięćdziesiąt milionów lat. ...

Na mapie Europy Węgry zajmują niewiele ponad 93 tysiące kilometrów kwadratowych. Kraj mniejszy od Portugalii, zamknięty w Kotlinie Panońskiej bez dostępu do morza, zamieszkany przez niespełna dziesięć milionów ludzi. A mimo to trudno znaleźć w Europie państwo, które na tak małej przestrzeni skoncentrowałoby tyle osobliwości. Język, którego nikt w sąsiedztwie nie rozumie, i listę Nagród Nobla, która zawstydziłaby niejedne mocarstwo. Do tego ponad tysiąc naturalnych źródeł termalnych i gulasz, który podbił świat, choć w ojczyźnie jest zupą, nie potrawką. ...

Na pograniczu województw śląskiego i małopolskiego, zaledwie godzinę jazdy od Krakowa i czterdzieści minut od Katowic, rozciąga się krajobraz, którego w tej części Europy nikt by się nie spodziewał. Kilometry drobnego, jasnego piasku, wydmy sięgające kilkunastu metrów wysokości, a latem temperatura gruntu dochodząca do siedemdziesięciu stopni Celsjusza. Pustynia Błędowska, największy w Polsce obszar lotnych piasków, nie jest jednak tworem samej natury. To efekt jednej z najstarszych katastrof ekologicznych na ziemiach polskich, ciągnącej się od XIII stulecia po dziś dzień. ...

W 1992 roku serbsko-amerykański dramaturg Steve Tesich opublikował w magazynie „The Nation" esej pod tytułem A Government of Lies. Tesich, laureat Oscara za scenariusz do filmu Breaking Away, pisał o tym, jak amerykańskie społeczeństwo, zmęczone aferą Iran-Contras i wojną w Zatoce Perskiej, dobrowolnie zrezygnowało z domagania się prawdy od swoich rządzących. Użył przy tym sformułowania, które ćwierć wieku później stało się jednym z najczęściej cytowanych terminów w dyskursie publicznym: post-truth, post-prawda. Tesich stwierdził wówczas, że Amerykanie jako wolni ludzie dobrowolnie zdecydowali się żyć w świecie, w którym prawda przestała być istotna. ...

Kwiecień 2023 Wiosną 2023 roku świat wciąż czekał na „punkt zwrotny" w Ukrainie. Zachodni komentatorzy odliczali dni do kontrofensywy, analizowali dostawy czołgów Leopard 2 i Bradley, szacowali liczbę ukraińskich żołnierzy przeszkolonych w krajach NATO. Media prześcigały się w prognozach: kiedy ruszy wielki atak? Czy to będzie maj, czy czerwiec? Czy Ukraina zdoła przeciąć lądowy korytarz do Krymu? Tymczasem punkt zwrotny już nastąpił. Tylko nie tam, gdzie patrzono, i nie w takiej formie, jakiej oczekiwano. To nie było spektakularne natarcie ani utrata kluczowego miasta. To była zmiana samej natury konfliktu, powolna i strukturalna, trudna do uchwycenia w jednym kadrze telewizyjnym. W kwietniu 2023 roku wojna w Ukrainie przestała być szybka. I ten fakt, niewidoczny na pierwszy rzut oka, zdeterminował wszystko, co wydarzyło się potem. ...

Wieczorem 7 stycznia 1610 roku pewien czterdziestopięcioletni profesor matematyki z Padwy skierował ku niebu rurkę z dwoma soczewkami. Zobaczył Jowisza — i trzy maleńkie punkty światła tuż obok niego. Wydawały mu się zwykłymi gwiazdami. Nie miał pojęcia, że w ciągu kilku następnych nocy te niepozorne plamki wywrócą do góry nogami obraz Wszechświata obowiązujący od półtora tysiąca lat. Człowiekiem za lunetą był Galileo Galilei. Dziś jego nazwisko funkcjonuje jako synonim buntu nauki przeciwko dogmatowi, odwagi intelektualnej i konsekwencji, jakie może ponieść ktoś, kto mówi prawdę nie w porę. Ale zanim stał się symbolem, był konkretnym człowiekiem — synem muzyka, ojcem trojga nieślubnych dzieci, profesorem borykającym się z długami i naukowcem, który nie potrafił powstrzymać się od kłótni. Jego życie to opowieść o geniuszu splątanym z zadziornością, o obserwacjach, które zmieniły świat, i o procesie, którego echa nie ucichły do dziś. ...

Wyobraź sobie, że stajesz na płycie mostu i patrzysz w dół. Pod twoimi stopami jest 625 metrów powietrza, mgły i nicości. Rzeka Beipan na dnie kanionu wygląda jak cienka srebrna nitka. Empire State Building zmieściłby się pod tobą i zostałoby jeszcze jakieś 180 metrów zapasu. To nie jest scenariusz filmu science fiction. To jest most Huajiang Canyon Bridge w chińskiej prowincji Guizhou, otwarty dla ruchu 28 września 2025 roku. Najwyższy most na świecie. Tytuł, który w Chinach nikogo nie zaskakuje, bo kraj dzierży go nieprzerwanie od 2003 roku, kiedy most Beipanjiang Guanxing odebrał go amerykańskiemu Royal Gorge Bridge. Z każdą dekadą granica tego, co wydaje się inżynieryjnie rozsądne, przesuwa się coraz wyżej. Dosłownie. Ale Huajiang to nie jest zwykłe podbicie rekordu o kilka metrów — to skok o 60 metrów w górę, dokonany w terenie, który geolodzy opisują jako koszmarny. ...

W 2014 roku zespół inżynierów Amazona zbudował algorytm, który miał automatycznie oceniać CV kandydatów do pracy. System uczył się na podstawie dziesięciu lat historycznych danych o zatrudnieniu — a ponieważ branża technologiczna jest zdominowana przez mężczyzn, szybko nauczył się traktować męskie życiorysy jako wzorcowe. Obniżał punktację za słowo „women’s" w nazwie organizacji studenckiej. Karał absolwentki uczelni kobiecych. Amazon porzucił projekt w 2017 roku, a firma oficjalnie oświadczyła, że narzędzie nigdy nie było stosowane w realnej rekrutacji. Ale sam fakt, że algorytm wytrenowany na danych korporacji z listy Fortune 500 odtworzył i wzmocnił płciowe uprzedzenia — bez niczyjej złośliwej intencji — mówi o problemie więcej niż jakiekolwiek teoretyczne rozważania. ...

Piątego października 1868 roku galicyjski Sejm Krajowy we Lwowie uchwalił ustawę o tytule tak długim, że sam w sobie brzmi jak opowieść: „względem zakazu łapania, wytępienia i sprzedawania zwierząt alpejskich, właściwych Tatrom, świstaka i dzikich kóz". Podpisana następnie przez cesarza Franciszka Józefa, weszła w życie w lipcu 1869 roku. Był to akt bez precedensu. Wcześniejsze przepisy dotyczące zwierząt, zarówno w Europie, jak i na świecie, koncentrowały się na zakazie okrutnego traktowania. Galicyjska ustawa poszła o krok dalej: chroniła konkretne gatunki dzikich zwierząt przed zagładą. Historycy prawa uznają ją za pierwszą na świecie parlamentarną ustawę o ochronie gatunkowej. A że uchwalił ją polski (choć funkcjonujący w ramach monarchii habsburskiej) organ ustawodawczy, Polska może się pochwalić pionierską rolą w dziedzinie, która dziś nazywa się prawem ochrony przyrody. ...

Kiedy 24 kwietnia 1970 roku z głośników w całych Chinach popłynęła melodia Dong Fang Hong („Wschód jest czerwony"), nadawana z orbity przez pierwszego chińskiego satelitę, niewiele osób na świecie traktowało Państwo Środka jako poważnego gracza kosmicznego. Był to kraj wciąż pogrążony w chaosie rewolucji kulturalnej, technologicznie odległy od Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego. Pięćdziesiąt sześć lat później Chiny dysponują własną permanentnie załogową stacją kosmiczną, posiadają próbki gruntu z niewidocznej strony Księżyca i przygotowują się do wysłania taikonautów na Srebrny Glob. ...

Stoisz w kolejce w kawiarni. Latte czy cappuccino? Zanim zdążysz pomyśleć, ręka już wskazuje na tablicę z menu. Ktoś za tobą wzdycha niecierpliwie, więc mówisz „cappuccino, proszę" i dopiero potem zastanawiasz się, czy właśnie tego chciałeś. Codziennie podejmujemy tysiące takich decyzji, od całkowicie trywialnych po takie, które potrafią zmienić bieg naszego życia. Niektóre z nich przychodzą automatycznie, niemal bez udziału świadomości. Inne wymagają godzin rozważań, list argumentów za i przeciw, konsultacji z bliskimi. Ale niezależnie od tego, jak bardzo dana decyzja wydaje się „nasza", „świadoma" i „wolna", za każdym razem orkiestruje ją ten sam organ: mózg o masie nieco ponad kilogram, zanurzony w ciemności czaszki, pozbawiony bezpośredniego kontaktu ze światem zewnętrznym. ...

Latająca piłka, czyli sport, który podbił psi świat Wyobraźmy sobie scenę: dwa tory ustawione równolegle, osiem psów drżących z ekscytacji, sygnalizator świetlny odliczający start jak na prostej ćwierć mili, a potem – erupcja futra, mięśni i adrenaliny. Cztery psy pędzą po kolei przez przeszkody z prędkością sięgającą niemal 50 km/h, odbijają się od specjalnego boksu niczym pływacy od ściany basenu, chwytają piłkę w locie i wracają na linię startu, by przekazać pałeczkę kolejnemu zawodnikowi. Wszystko trwa niecałe szesnaście sekund, a hałas na trybunach przypomina atmosferę meczu piłkarskiego, nie zaś odgłosy z tradycyjnej wystawy psów. To flyball – jeden z najbardziej widowiskowych sportów kynologicznych na świecie i prawdopodobnie jedyny, w którym kundelek z przytuliska może rywalizować ramię w ramię z border collie o rodowodzie dłuższym niż Wisła. ...

Grudzień 1972 roku. Eugene Cernan, ostatni człowiek stojący na powierzchni Księżyca, wsiada do lądownika misji Apollo 17. Zamyka za sobą właz i wraca na orbitę. Od tamtego momentu żaden człowiek nie oddalił się od Ziemi dalej niż na kilkaset kilometrów — odległość, na jakiej krąży Międzynarodowa Stacja Kosmiczna. Minęło ponad pięćdziesiąt lat. Teraz, w kwietniu 2026 roku, czworo astronautów ma wsiąść na pokład kapsuły Orion, ustawionej na szczycie stumetrowej rakiety Space Launch System, i polecieć dalej, niż ktokolwiek przed nimi. Ponad 400 tysięcy kilometrów od domu. Misja Artemis II nie przewiduje lądowania, ale NASA traktuje ją jako kluczowy test przed powrotem ludzi na powierzchnię Księżyca. ...

Kiedy wieczorem 4 listopada 2008 roku telewizyjne studia w Chicago pokazały tłum zgromadzony w Grant Park, część widzów pewnie pomyślała, że to kolejna transmisja z koncertu albo meczu. Ludzie płakali, śmiali się, obejmowali nieznajomych albo po prostu stali z telefonami nad głowami, nie bardzo wiedząc, co z sobą zrobić. Na scenę wszedł szczupły mężczyzna w ciemnym garniturze. Miał czterdzieści siedem lat, nazywał się Barack Hussein Obama i właśnie wygrał wybory prezydenckie, stając się pierwszym Afroamerykaninem na tym stanowisku w ponad 230-letniej historii Stanów Zjednoczonych. ...

W 1274 roku p.n.e. nad rzeką Orontes w dzisiejszej Syrii rozegrała się bitwa pod Kadesz — jedno z najlepiej udokumentowanych starć starożytności. Faraon Ramzes II ruszył na północ przeciw Hetytom. Po drodze napotkał dwóch beduinów z plemienia Szasu, którzy podali się za dezerterów z obozu hetyckiego i zeznali, że armia króla Muwatallisa II stacjonuje daleko na północ, pod Aleppo. Ramzes uwierzył i ruszył naprzód, odcinając się od głównych sił swojej armii. Była to pułapka. Obaj „dezerterzy" okazali się agentami Hetytów, celowo wysłanymi, by zmylić faraona. Główne siły hetyckie — tysiące rydwanów i piechoty — czekały ukryte tuż za miastem. ...

Jest tylko jeden pierwiastek chemiczny, który ludzkość poznała najpierw na Słońcu, a dopiero potem na Ziemi. Przez prawie trzy dekady istniał wyłącznie jako tajemnicza żółta linia w widmie słonecznym — bezbarwny, bezwonny, lżejszy od powietrza. Nikt go nie widział, nie dotknął, nie zamknął w probówce. Dopiero pod koniec XIX wieku okazało się, że jest tuż obok nas, uwięziony w skałach. Dziś hel napędza rezonanse magnetyczne, chłodzi akceleratory cząstek i umożliwia produkcję chipów komputerowych. A jednocześnie powoli się kończy — bo każdy atom, który wypuścimy w powietrze, ucieka w kosmos bezpowrotnie. ...

Powierzchnia Marsa jest lepiej zmapowana niż dno ziemskich oceanów. To zdanie powtarza się w publikacjach naukowych od lat i brzmi jak dziennikarski chwyt, ale dane są bezlitosne: w połowie 2025 roku zaledwie 27,3% dna oceanicznego zostało zbadane za pomocą nowoczesnych echosond wielowiązkowych. Ponad 260 milionów kilometrów kwadratowych istnieje na mapach jedynie w postaci przybliżeń wyliczonych z pomiarów satelitarnych grawitacji. Człowiek postawił stopę na Księżycu sześć razy. Na dno Rowu Mariańskiego, najgłębszego miejsca Ziemi, załogowe pojazdy zanurzały się zaledwie kilkanaście razy, a przez ponad pół wieku po pierwszym nurkowaniu nikt tam nie wracał. Oceany pokrywają siedemdziesiąt procent powierzchni planety, regulują klimat, generują ponad połowę tlenu — i kryją ekosystemy, o których istnieniu nie mieliśmy pojęcia jeszcze pięćdziesiąt lat temu. ...

14 marca 2023 roku firma OpenAI opublikowała GPT-4. Komunikat prasowy mówił o „najnowszym kamieniu milowym w skalowaniu głębokiego uczenia". Komentatorzy technologiczni odnotowali wydarzenie gdzieś między nowościami o Bingu, a plotkami o nadchodzącym iPhonie. Kilka mediów branżowych napisało recenzje. Internet wzruszył ramionami i poszedł dalej. Trzy lata później da się powiedzieć rzecz, której wtedy nie mówił prawie nikt: tamtego dnia nie odbyła się premiera kolejnego produktu. Tamtego dnia praca umysłowa przestała być wyłączną domeną człowieka. ...

Wyobraźmy sobie dwa światy. W pierwszym — dobrze nam znanym, europejskim — sięgamy po kartę płatniczą albo przykładamy telefon z aplikacją bankową do terminala. W drugim, azjatyckim, klient skanuje smartfonem wydrukowany na kartce kod QR, a pieniądze znikają z jego konta w sekundę. Bez pośrednictwa banku, karty czy kosztownego terminala. Te dwa światy dzieli nie tyle odległość geograficzna, co przede wszystkim filozofia myślenia o pieniądzu i technologii. W Azji — od Chin przez Indie po Indonezję — dokonała się cicha rewolucja, która sprawiła, że tamtejsze systemy płatnicze wyprzedzają europejskie o całe pokolenie technologiczne. Jak do tego doszło? I dlaczego Europa dopiero teraz próbuje nadrobić dystans? ...

Późne popołudnie, końcówka lat osiemdziesiątych. Na podwórkach pustki, boiska wyludnione. Za to w blokowych mieszkaniach — ten sam cotygodniowy rytuał: cała rodzina zasiada przed telewizorem, żeby obejrzeć półgodzinny program, w którym dwóch okularników kłóci się o naukę. Program nazywa się „Sonda". Jak pudło z taśmami dało początek „Sondzie" Pod koniec lat siedemdziesiątych polska telewizja miała już za sobą dwie dekady prób popularyzacji nauki na antenie. Program „Eureka", uruchomiony 4 września 1957 roku, przez dwadzieścia lat pełnił rolę telewizyjnego magazynu popularnonaukowego i dał początek kilku pokrewnym audycjom — „Człowiek, ziemia, kosmos" czy „Przyjemne z pożytecznym". W połowie lat siedemdziesiątych kierownictwo redakcji uznało jednak, że formuła się wyczerpała. Brakowało świeżości, czegoś, co współpracownik programu Tomasz Pyć nazwał „hitem ekranowym". Trzeba było szukać od nowa. ...

Gdyby całą historię naszego gatunku — owe trzysta tysięcy lat istnienia Homo sapiens — zmieścić w jednej dobie, to niemal do ostatniej sekundy przed północą ludzi na Ziemi byłoby tak niewielu, że zmieściliby się w jednym współczesnym mieście. A potem, w ułamku tego symbolicznego dnia, populacja wystrzeliła w górę niczym rakieta. Z kilku milionów do ośmiu miliardów. Co się właściwie stało? Przyrost ludności to splątana opowieść o rewolucjach — rolniczej, przemysłowej, medycznej — ale też o katastrofach, które cofały demograficzny zegar. Epidemie i odkrycia naukowe, głody i nadwyżki żywności, wojny i długie dekady dobrobytu — wszystko to kształtowało krzywą populacji. ...

Kiedy w 1960 roku na obrzeżach Dubaju powstawał pierwszy nowoczesny pas startowy — piaszczysta droga, przy której stał niewielki terminal — nikt nie przypuszczał, że za pół wieku ten skrawek pustyni nad Zatoką Perską stanie się synonimem urbanistycznej megalomanii. Tymczasem historia Dubaju to bodaj najbardziej spektakularna metamorfoza miejska w dziejach współczesnej cywilizacji. Miasto, którego mieszkańcy jeszcze w latach pięćdziesiątych XX wieku zarabiali na życie wydobywaniem pereł z dna morskiego, dziś jest domem dla najwyższego budynku świata, sztucznych wysp w kształcie palm i lotniska obsługującego ponad 80 milionów pasażerów rocznie. ...

W 2012 roku Parlament Europejski przyjął deklarację, w której uznał szachy za wartościowe narzędzie edukacyjne i zachęcił państwa członkowskie do włączania ich do programów szkolnych. Hiszpania, Turcja, Niemcy, Włochy — kolejne kraje zaczęły eksperymentować z lekcjami szachów w szkołach podstawowych. Za tymi decyzjami stało głęboko zakorzenione przekonanie: szachy rozwijają inteligencję, poprawiają zdolności matematyczne i uczą myślenia strategicznego. Trudno się dziwić takiemu podejściu. W kulturze popularnej arcymistrz szachowy to uosobienie intelektu — postać zdolna przewidywać konsekwencje dziesiątków ruchów naprzód, analizować setki wariantów w ułamku sekundy, rozstrzygać pozycje o złożoności przekraczającej wyobraźnię przeciętnego gracza. Bobby Fischer, Garri Kasparow, Magnus Carlsen — ich nazwiska brzmią jak synonimy genialności. ...

W pierwszej części cyklu opisaliśmy narodziny systemu — brutalną konsolidację władzy komunistycznej, mrok stalinizmu i codzienność w kraju rządzonym terrorem i propagandą. Teraz przenosimy się do lat 1955–1965. Dekada zaczęła się od śmierci dyktatora i nadziei na zmianę, a skończyła przytłaczającą rutyną reżimu, który nauczył się kontrolować społeczeństwo bez masowych aresztowań — za to przy pomocy cenzury, biurokracji i pustych półek sklepowych. Poznański Czerwiec i Polski Październik, wielkie nadzieje wiązane z Gomułką i gorzkie rozczarowania, gdy okazało się, że nowy przywódca nie zamierza demokratyzować systemu — jedynie go łatać. Ale też dekada kulturalnego rozkwitu: polska szkoła filmowa zdobywała międzynarodowe nagrody, a w piwnicach i klubach studenckich grany był jazz, którego władza nie potrafiła do końca ujarzmić. ...