Wyobraźmy sobie taką scenę. Letni wieczór, Mazury albo Kaszuby, dokładne miejsce nie ma znaczenia. Na leśnej polanie, w kręgu pochodni, kilkadziesiąt osób w lnianych szatach. Ognisko. Mężczyzna, którego tu nazywają żercą (to taki kapłan), wrzuca w płomienie kawałek chleba i leje miód. Modli się do Peruna, pana gromu. Ktoś gra na fujarkach. Ktoś bije w bęben. Ogień strzela iskrami, obecni odpowiadają chórem. Nie, to nie jest plan filmowy i nie festyn średniowieczny. Ci ludzie naprawdę w to wierzą. ...
W maju każdego roku setki tysięcy ludzi na pięciu kontynentach wychodzą na ulice miast, polne drogi i leśne ścieżki — i zaczynają biec. Nie wiedzą, ile kilometrów pokonają. Nie ma wyznaczonej mety, do której trzeba dotrzeć. Jest za to coś zupełnie innego: samochód, który po trzydziestu minutach wyrusza w pościg, a wyścig kończy się dokładnie wtedy, gdy dogoni ostatniego uczestnika. Bieg, w którym meta sama goni uczestników — tak można by w skrócie opisać Wings for Life World Run. Ale to określenie oddaje tylko formułę. Za nią stoi coś znacznie ważniejszego: nadzieja milionów ludzi na całym świecie, którzy nie mogą biegać — a być może kiedyś będą mogli. ...
Wyobraź sobie zegar, który tyka sam z siebie — bez baterii, bez nakręcania, bez żadnego zewnętrznego zasilania. Tyka nie dlatego, że ktoś go nakręcił, ale dlatego że tak po prostu jest zbudowany. Brzmi jak perpetuum mobile, czyli coś, czego nauka kategorycznie zabrania. A jednak fizycy znaleźli sposób, by coś bardzo podobnego faktycznie istniało. Nazwali to kryształem czasu. Czym jest kryształ — przypomnijmy sobie podstawy Zanim przejdziemy do czasu, warto wrócić do przestrzeni. Zwykły kryształ — diament, sól kamienna, płatek śniegu — to materiał, w którym atomy nie są rozmieszczone chaotycznie, lecz tworzą regularną, powtarzającą się siatkę. Gdybyś przesunął taki układ o jeden okres sieci krystalicznej, wyglądałby identycznie jak przed przesunięciem. W żargonie fizycznym mówimy, że kryształ spontanicznie łamie symetrię przestrzenną: zamiast wyglądać tak samo w każdym miejscu (jak gaz czy ciecz), preferuje pewne pozycje nad innymi. ...
Wstęp W historii literatury science fiction niewiele nazwisk brzmi tak doniosło jak Isaac Asimov. Ten urodzony w Rosji, wychowany w Nowym Jorku biochemik i profesor akademicki napisał lub zredagował ponad pięćset książek, stając się jednym z najbardziej płodnych i wpływowych autorów w dziejach piśmiennictwa. Jego cykl Fundacja, saga o rozpadzie galaktycznego imperium i próbie skrócenia epoki barbarzyństwa, należy do kanonu literatury światowej. Jego Trzy Prawa Robotyki weszły do zbiorowej wyobraźni na równi z prawami fizyki. Co więcej, Asimov pisał z równą swobodą o astrofizyce, biochemii, Biblii, Szekspirze i historii starożytnej – demonstrując erudycję, która budzi podziw do dziś. ...
Bankrut, który wydrukował wieczność 6 listopada 1455 roku. Refektarz klasztoru Bosych Braci w Moguncji, późna jesień, zimne mury. Ulrich Helmasperger, notariusz apostolski, starannie zanotował każde słowo przesłuchania. To, co zapisał, przetrwało do dziś jako jedyny współczesny dokument opisujący relację między Johannesem Gutenbergiem a jego głównym wierzycielem — Johannem Fustem. Gutenberg stał przed sądem. Właśnie ukończył druk Biblii. Sto osiemdziesiąt egzemplarzy, wszystkie wyprzedane z góry, nabywcy czekali. Pieniądze lada chwila miały spłynąć do kasy. I właśnie wtedy Fust zażądał spłaty pożyczek — łącznie ponad dwóch tysięcy dwudziestu sześciu guldenów z odsetkami. Termin: natychmiast. ...
W dynastii Ming shiitake był pokarmem cesarskim — dosłownie. Grzyb był zarezerwowany wyłącznie dla cesarza i jego rodziny, a dworscy medycy opisywali go jako eliksir przedłużający życie. Dziś ten sam grzyb leży w siatce z supermarketu obok cebuli i marchewki, dostępny przez cały rok. Droga od cesarskiego stołu do zwykłej kuchni zajęła mu kilka stuleci — i jest to historia warta opowiedzenia. Grzyb z charakterem Twardnik japoński (Lentinula edodes) rośnie w naturze na obumierającym drewnie drzew liściastych — dębów, kasztanów, buków. Pochodzi z ciepłych, wilgotnych lasów Azji Wschodniej i tam przez tysiąclecia był zbierany i uprawiany. Japońska nazwa shiitake (椎茸) dosłownie oznacza „grzyb drzewa shii" — konkretnego gatunku z rodzaju Castanopsis, na którego pniach lubi się osiedlać. ...
Nieoczekiwany rywal W węgierskiej polityce przez lata panował jeden rytm: Fidesz rządzi, opozycja przegrywa. Viktor Orbán, sprawujący władzę od 2010 roku z konstytucyjną większością w parlamencie, wydawał się nietykalny. Wybory 2022 roku dobitnie pokazały, że nawet szeroka koalicja wszystkich sił opozycyjnych — od skrajnej lewicy po konserwatystów — nie jest w stanie zachwiać jego pozycją. A jednak w połowie lat dwudziestych na scenie politycznej pojawił się polityk, który w ciągu zaledwie roku stał się największym zagrożeniem dla rządzącej partii od niemal dwóch dekad. Tym człowiekiem jest Péter Magyar. ...
Latem 1944 roku, gdy front wschodni przetaczał się przez ziemie polskie, nad Wisłą rodził się nowy porządek — narzucony z zewnątrz, budowany na gruzach największej wojny w dziejach ludzkości i oparty na sowieckiej koncepcji państwa. Pierwsza dekada Polski Ludowej, obejmująca lata 1944–1955, to okres gwałtownych przemian, które zmieniły oblicze kraju na niemal pół stulecia. Tym artykułem otwieramy cykl poświęcony kolejnym dekadom PRL — od narodzin systemu aż po jego upadek. Na początek: geneza, warunki życia i fakty, które nawet dziś potrafią zaskoczyć. ...
Chiński Nowy Rok, zwany także Świętem Wiosny (Chūnjié, 春节), to najważniejsze święto w kalendarzu chińskim. Jego obchody, sięgające tysięcy lat wstecz, tworzą bogatą mozaikę zwyczajów, wierzeń i symboli, które ewoluowały na przestrzeni wieków, ale w swojej istocie wciąż koncentrują się wokół wspólnoty, rodziny i nadziei na pomyślność. W 2026 roku Chińczycy witają Rok Ognistego Konia — kombinację powtarzającą się zaledwie raz na 60 lat — a Święto Wiosny rozpoczyna się 17 lutego. Choć zakorzenione głęboko w tradycji, święto to zyskuje nowe oblicza, szczególnie za sprawą młodego pokolenia. Przyjrzyjmy się historii, symbolice i współczesnym formom tego wyjątkowego okresu w życiu Chin. ...
Dla przybysza z Zachodu, który w upalny letni dzień wejdzie do chińskiej restauracji, widok miejscowych popijających parujące kubki z gorącą wodą może być nie lada zaskoczeniem. W świecie, gdzie lód jest synonimem orzeźwienia, Chiny pozostają wierne swojej wielowiekowej tradycji. Zwyczaj ten, często wyśmiewany w internetowych memach — słynne „duō hē rè shuǐ" (多喝热水), czyli „pij więcej gorącej wody" jako rada na wszystko — ma jednak głębokie korzenie historyczne, medyczne i społeczne. To znacznie więcej niż tylko nawyk: to element kulturowego kodu, który kształtował się przez tysiąclecia. ...