World Central Kitchen pojawia się zawsze tam, gdzie świat pęka: po trzęsieniu ziemi, po huraganie, na froncie wojny, na granicy, którą ludzie przekraczają z jedną torbą i pustym żołądkiem. To organizacja, która zamiast wielkich słów stawia garnki na ogień i mówi: najpierw zjedz, dopiero potem będziemy rozmawiać.

World Central Kitchen powstała w 2010 roku po trzęsieniu ziemi na Haiti, gdy hiszpańsko-amerykański szef kuchni José Andrés zrozumiał, że gotowanie może być formą natychmiastowej polityki opieki. Nie chodziło już o restauracyjne talerze, lecz o to, by ciepły posiłek stał się pierwszą odpowiedzią na katastrofę, zanim pojawią się raporty, strategie i konferencje.

Andrés, restaurator z gwiazdkami Michelin, i jego żona Patricia zbudowali organizację non profit, która od początku działała inaczej niż tradycyjne agencje pomocowe: zamiast suchych racji żywnościowych – świeże jedzenie, zamiast długiego planowania – błyskawiczne rozstawianie kuchni w miejscach, gdzie kurz po zawalonych domach jeszcze nie opadł. W ten sposób kuchnia stała się prowizorycznym domem, namiastką stabilności postawioną na gruzach.

W kolejnych latach WCK pojawiała się wszędzie tam, gdzie mapa świata ciemnieje: po huraganie Maria i huraganie Dorian w Karaibach, podczas pandemii Covid-19, po inwazji Rosji na Ukrainę, w strefach konfliktów od Ameryki Łacińskiej po Bliski Wschód. Ich kuchnie wyrastają przy granicach, w portach, na zniszczonych placach miast, które jeszcze wczoraj miały swoje codzienne rytuały śniadań i kolacji.

Organizacja deklaruje, że wydała setki milionów posiłków, współpracując z lokalnymi restauratorami i dostawcami, by jedzenie nie było importowanym gestem, ale częścią miejscowej tkanki społecznej. Ta logika – włączać lokalne zasoby, a nie je zastępować – sprawia, że World Central Kitchen jest jednocześnie kuchnią interwencyjną i narzędziem wzmacniania lokalnych społeczności, które same chcą karmić swoich.

WCK określa swoją misję prosto: dostarczać świeże posiłki w odpowiedzi na kryzysy, szybko, blisko ludzi, bez wielopiętrowej biurokracji. W praktyce to oznacza konwoje z jedzeniem, statki i ciężarówki wjeżdżające w strefy bombardowanej Gazy, kuchnie na polsko-ukraińskiej granicy, polowe punkty wydawania żywności w miasteczkach zalanych po huraganie.

Jedzenie jest tu czymś więcej niż kaloriami: to komunikat „widzimy cię” wysyłany w stronę osób, które właśnie straciły wszystko. W tym sensie każdy talerz staje się manifestem przeciwko obojętności, a kolejka po zupę – tymczasową wspólnotą, która zbiera się wokół zapachu gotującej się soczewicy czy ryżu.

Taka bliskość frontu ma swoją cenę: w 2024 roku siedmioro pracowników World Central Kitchen, w tym Polak, zginęło w izraelskim nalocie w Strefie Gazy, podczas transportu pomocy żywnościowej. To nie był abstrakcyjny wypadek, lecz moment, w którym idea „bycia jak najbliżej potrzebujących” zderzyła się z logiką wojny, w której nawet oznaczone konwoje humanitarne przestają być bezpieczne.

Po kolejnych atakach organizacja wielokrotnie zawieszała swoje działania w Strefie Gazy, balansując między moralnym obowiązkiem kontynuowania pomocy a odpowiedzialnością za życie wolontariuszy i pracowników. Każde wznowienie pracy w takim miejscu jest więc rodzajem etycznej decyzji, podejmowanej w cieniu śmierci, a nie w sterylnych salach konferencyjnych.

World Central Kitchen w Zaporożu po rosyjskim ataku rakietowym, 22 marca 2024 roku
World Central Kitchen w Zaporożu po rosyjskim ataku rakietowym z 22 marca 2024 roku.
Zdjęcie: Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0.

World Central Kitchen działa na przecięciu miast i katastrof: tam, gdzie ulice stają się korytarzami dla ewakuacji, a place – lądowiskami helikopterów, z których spadają paczki z pomocą. W te zmienione przestrzenie wjeżdża kuchnia polowa, przynosząc zapach smażonej cebuli albo gotującej się zupy, który wypełnia ruiny jak wspomnienie dawnej codzienności.

Można czytać ich pracę jak geopoetykę ciepłego posiłku: miasto, które zostało rozbite przez żywioł czy ostrzał, na chwilę odzyskuje swoją najprostszą funkcję – bycia miejscem, gdzie się je, siedzi obok siebie, czeka, aż ktoś doleje zupy. Talerze rozdawane przez WCK stają się nośnikiem pamięci o normalności, która była i może kiedyś wróci, choć w innej formie.

Działalność World Central Kitchen bywa też krytykowana: nie za sam gest karmienia, lecz za to, że natychmiastowa pomoc nie rozwiązuje strukturalnych przyczyn głodu, nierówności i konfliktów. Organizacja odpowiada na tę zarzut pośrednio, rozwijając programy szkoleniowe i inicjatywy wspierające bardziej trwałe modele żywienia, ale rdzeniem pozostaje interwencja w chwili kryzysu, a nie reforma systemu.

To napięcie – między „tu i teraz” a „na zawsze” – jest wpisane w każdą interwencję humanitarną, która przyjeżdża z zewnątrz, by pomóc, a potem odjeżdża. WCK porusza się więc po cienkiej linii: między ratowaniem życia a ryzykiem, że ich skuteczność stanie się alibi dla świata, który nie chce na serio zająć się przyczynami katastrof.

Kiedy patrzy się na mapę działań World Central Kitchen, widać korytarze przemieszczania się głodu: z Haiti do Portoryko, z Ukrainy do Gazy, z Karaibów do Kalifornii. To mapa nieustannego kryzysu, na której organizacja rysuje własne ścieżki – zawsze tam, gdzie w wiadomościach pojawia się słowo „katastrofa”, „atak”, „powódź”, „huragan”.

Jednocześnie każdy ich posiłek jest drobnym oporem wobec wizji świata, w którym cierpienie jest tylko liczbą w statystykach: 300 milionów wydanych posiłków to nie tylko skala, ale 300 milionów chwil, w których ktoś trzymał w dłoniach coś ciepłego. Być może na tym właśnie polega duch World Central Kitchen: na upartym powtarzaniu gestu karmienia w świecie, który zbyt łatwo przyzwyczaja się do tego, że inni głodują.

Literatura i źródła