15 kwietnia 1452 roku w Anchiano pod Vinci urodził się Leonardo di ser Piero da Vinci, nieślubny syn notariusza Piera da Vinci i Cateriny. Jego nazwisko “da Vinci” odnosi się do miejsca pochodzenia, a nie rodziny. Leonardo zmarł 2 maja 1519 roku we Francji w wieku 67 lat.
Leonardo urodził się w rodzinie średniozamożnej, ale jako nieślubne dziecko nie miał prawa do formalnej edukacji. Nie uczęszczał do szkoły łacińskiej, gdzie uczono gramatyki, retoryki i filozofii. Zamiast tego mieszkał głównie u dziadków w majątku w Vinci do piątego roku życia. Nauczył się podstaw arytmetyki w szkole rachunkowej, ale znajomość łaciny pozostała powierzchowna przez całe życie. Był leworęczny i pisał od prawej do lewej, co widać w jego notatkach. Giorgio Vasari wspominał, że Leonardo zadawał wiele pytań, ale współczesne badania uważają te relacje za częściowo wyolbrzymione. Około 1466 roku Leonardo, mając 14 lat, rozpoczął naukę u Andrei del Verrocchia we Florencji – jednego z najlepszych artystów epoki. Warsztat był kompleksową szkołą rzemiosła: uczono tam malarstwa, rzeźby, metalurgii, mechaniki i anatomii.
Współuczniami Leonarda byli Botticelli, Perugino i Lorenzo di Credi. W obrazie Chrzest Chrystusa (ok. 1470–75) Leonardo namalował anioła, którego naturalność i wyraz twarzy przewyższyły pracę mistrza. W 1472 roku, w wieku 20 lat, Leonardo został mistrzem w Cechu św. Łukasza, ale pozostał w warsztacie Verrocchia jeszcze kilka lat. W 1477 roku Leonardo otworzył własną pracownię we Florencji. W 1478 roku otrzymał zlecenie na Pokłon Trzech Króli dla klasztoru San Donato, ale obraz pozostał niedokończony. Z tego okresu pochodzą Madonna z goździkiem (1478–80) i Portret Ginevry Benci (ok. 1474–78), gdzie Leonardo pierwszy raz użył ujęcia trzyczwarciowego (en trois quarts), łamiąc tradycyjny profil.
W 1482 roku Leonardo, niespełna trzydziestoletni, napisał list do Ludovica Sforzy, oferując projekty machin wojennych i wielką rzeźbę. Zatrudniony początkowo jako muzyk i organizator widowisk, zaprojektował lirę w kształcie końskiej głowy – instrument, który miał zachwycić księcia swą poetycką formą. Największym projektem stał się Gran Cavallo – siedemnastometrowy pomnik konny dla Francesco Sforzy (1490–1493). Gliniany model, symbol mediolańskiej potęgi, zniszczyli Francuzi w 1499 roku, pozostawiając tylko rysunki i żal. W tym okresie Leonardo zaczął również prowadzić sekcje zwłok, współpracując z anatomem Marcantonio della Torre. Przeprowadził około trzydziestu autopsji, opisując zastawki serca i miażdżycę tętnic – odkrycia wyprzedzające epokę o półtora wieku.
Między 1495 a 1498 rokiem powstała Ostatnia Wieczerza w refektarzu Santa Maria delle Grazie. Leonardo uchwycił moment zapowiedzi zdrady, dzieląc apostołów na cztery grupy po trzy osoby – każdy z unikalnym grymasem zdumienia czy gniewu. Tempera na suchej ścianie, zamiast fresku, skazała arcydzieło na szybką degradację, lecz geniusz kompozycji przetrwał. Równolegle szkicował czołgi, mosty, spadochrony, turbiny wiatrowe i ornitoptery. Technologia epoki nie dorównała wizji – żaden nie wzniósł się w powietrze za jego życia.
W 1502 roku Leonardo służył jako inżynier wojskowy Cesare Borgii, tworząc precyzyjne mapy Pesaro, Rimini, Imoli i Urbino. Mapa Imoli, w widoku z lotu ptaka, olśniła współczesnych. Tam spotkał Niccolò Machiavellego, szpiegującego Borgię dla Florencji – spotkanie dwóch renesansowych umysłów. W 1503 roku w Florencji zaczął Mona Lisę, portret Lisy del Giocondo. Przerwał pracę po powrocie do Mediolanu w 1506, dokończywszy obraz we Francji. Jej spojrzenie – en trois quarts – stało się symbolem renesansowej tajemnicy. Drugi pobyt w Mediolanie (1506–1513) przyniósł dalsze studia anatomiczne i projekty pod francuską protekcją, choć malarstwo ustąpiło miejsca inżynierii.
W 1513 roku na dworze Leona X Medyceusza, w Belwederze, pracował obok Michała Anioła i Rafaela. Miał wtedy mało zleceń; zamiast tego – prowadził badania mięśni i hydrauliki. W 1516 roku król Franciszek I sprowadził go do Clos Lucé pod Amboise. Otrzymawszy tytuł „Pierwszego Malarza, Architekta i Inżyniera Króla” oraz pensję 10 000 skudów, projektował kanały, pałace, porządkował kodeksy.
Leonardo da Vinci pozostawił ponad 5000 stron rękopisów: anatomia, maszyny, natura. Wyprzedzał swoją epokę o dziesiątki i setki lat. Zmarł 2 maja 1519, szepcząc o skrzydłach i sercach.
Literatura i źródła
- Leonardo da Vinci – Wikipedia, wolna encyklopedia , hasło encyklopedyczne; kompleksowa biografia, chronologia życia, lista dzieł i wynalazków.
- Leonardo da Vinci – Encyclopaedia Britannica , opracowanie encyklopedyczne o charakterze naukowym; analiza okresów życia i wpływu kulturowego.
- Leonardo Da Vinci Biography In Details , rozbudowana biografia internetowa; szczegółowa chronologia projektów i współpracowników.
- Leonardo da Vinci – summary (Britannica) , syntetyczny przegląd życia i dorobku artysty.
- Co odkrył Leonardo da Vinci? – Muzeum Wysogród , artykuł popularyzatorski; omówienie wynalazków i ich historycznego znaczenia.
- Leonardo da Vinci – Histmag.org , artykuł historyczny analizujący życie i twórczość artysty.
- Leonardo da Vinci – CiekawostkiHistoryczne.pl , leksykon faktów biograficznych i chronologia wydarzeń.
- Leonardo da Vinci. Ciekawostki – Niezła Sztuka , opracowanie popularyzatorskie; fakty i mikrohistorie z życia artysty.
- Giorgio Vasari, Vite de’ più eccellenti pittori, scultori e architettori (1550/1568), klasyczne dzieło historiograficzne; pierwsza biografia Leonarda da Vinci.
- Martin Kemp, Leonardo (2006), monografia naukowa; analiza kodeksów, rysunków i metod badawczych Leonarda.
- Walter Isaacson, Leonardo da Vinci (2017), współczesna biografia oparta na notatnikach i dokumentach źródłowych.
- Carlo Pedretti, Leonardo: The Machines, katalog i interpretacja projektów technicznych oraz maszyn Leonarda.