Historia mormonów — od wizji Josepha Smitha do globalnego Kościoła

Długa droga

Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, powszechnie znany jako Kościół mormoński, jest jednym z najbardziej fascynujących fenomenów religijnych w dziejach nowożytnych. Powstał w pierwszej połowie XIX wieku w Stanach Zjednoczonych, w okresie intensywnego ożywienia religijnego zwanego Drugim Wielkim Przebudzeniem, i w ciągu niespełna dwustu lat przekształcił się z niewielkiej sekty liczącej garstkę wyznawców w globalną organizację religijną deklarującą ponad siedemnaście i pół miliona członków. Jego historia to opowieść o wizjonerskim przywództwie, zbiorowej wytrwałości, dramatycznych prześladowaniach, epickich migracjach i nieustannej adaptacji do zmieniających się warunków społecznych i politycznych. Jest to zarazem historia głęboko amerykańska — osadzona w specyficznym kontekście kulturowym pogranicza, indywidualizmu religijnego i idei „miasta na wzgórzu" — i jednocześnie uniwersalna, poruszająca fundamentalne pytania o wolność wyznania, relacje między Kościołem a państwem oraz zdolność wspólnot religijnych do ewolucji.

Kontekst historyczny: Drugie Wielkie Przebudzenie

Aby zrozumieć narodziny mormonizmu, trzeba cofnąć się do początków XIX wieku i przyjrzeć się atmosferze religijnej panującej wówczas w północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych. Region zachodniego Nowego Jorku, gdzie dorastał Joseph Smith, był tak intensywnie nawiedzany przez kaznodziejów i ruchy przebudzeniowe, że zyskał przydomek „Burned-over District" — „Spalonego Okręgu", nawiązujący do metafory ognia religijnego, który nieustannie przelatywał przez ten teren. Metodiści, baptyści, prezbiterianie i dziesiątki mniejszych wspólnot rywalizowały o dusze wiernych, organizując wielotygodniowe zgromadzenia pod gołym niebem, zwane „camp meetings". W tej atmosferze duchowego fermentu i sprzecznych roszczeń do prawdy religijnej młody Joseph Smith szukał odpowiedzi na pytanie, które dręczyło go od dzieciństwa — do którego Kościoła powinien się przyłączyć?

Rodzina Smithów była typową dla ówczesnego pogranicza — ubogą rodziną farmerską, która wielokrotnie przenosiła się w poszukiwaniu lepszych warunków życia. Joseph Smith Sr. i Lucy Mack Smith, rodzice przyszłego proroka, byli ludźmi religijnymi, ale niezwiązanymi trwale z żadnym wyznaniem. Ojciec sympatyzował z uniwersalizmem, matka skłaniała się ku prezbiterianizmowi. To napięcie między różnymi tradycjami chrześcijańskimi stanowiło tło, na którym rozegrała się duchowa podróż ich syna.

Pierwsza Wizja i narodziny ruchu

Historia ruchu mormońskiego zaczyna się wiosną 1820 roku w okolicach miejscowości Palmyra w stanie Nowy Jork. Czternastoletni wówczas Joseph Smith Jr., zainspirowany lekturą Listu św. Jakuba (1:5) — „Jeśli komuś z was brakuje mądrości, niech prosi Boga" — udał się do pobliskiego lasu, aby w modlitwie zapytać Boga, do którego wyznania powinien się przyłączyć. Według jego późniejszej relacji, doświadczył wówczas wizji o niezwykłej intensywności — ujrzał słup światła jaśniejszy od słońca, a w nim dwie postacie, które zidentyfikował jako Boga Ojca i Jezusa Chrystusa. Otrzymał od nich polecenie, by nie przyłączał się do żadnego z istniejących Kościołów, ponieważ wszystkie odeszły od pierwotnej prawdy ewangelicznej. Wydarzenie to, znane wśród wyznawców jako „Pierwsza Wizja", stało się fundamentem nowej tradycji religijnej.

Warto zaznaczyć, że istnieje kilka różnych wersji relacji o Pierwszej Wizji, spisanych w różnych okresach życia Smitha. Najwcześniejszy zapis, pochodzący z 1832 roku, różni się w pewnych szczegółach od wersji kanonicznej z 1838 roku. Krytycy wskazują na te rozbieżności jako dowód ewolucji opowieści, podczas gdy apologeci tłumaczą je naturalnymi różnicami w opisywaniu tego samego doświadczenia w różnych kontekstach i dla różnych odbiorców. Niezależnie od oceny historycznej, Pierwsza Wizja pozostaje centralnym wydarzeniem teologii mormońskiej — porównywalnym znaczeniowo z objawieniem na Synaju czy nawróceniem Pawła z Tarsu.

Księga Mormona i założenie Kościoła

W 1823 roku Smith opisał kolejne doświadczenie nadprzyrodzone — wizytę anioła imieniem Moroni, który miał wskazać mu miejsce ukrycia starożytnego zapisu wyrytego na złotych płytach, schowanego na wzgórzu Cumorah, zaledwie kilka kilometrów od farmy Smithów. Według relacji proroka, przez cztery kolejne lata odwiedzał wzgórze w rocznicę pierwszego objawienia, każdorazowo otrzymując dalsze instrukcje. Wreszcie w 1827 roku otrzymał płyty wraz z narzędziem do ich tłumaczenia, określanym jako „Urim i Tummim" — parą kamieni w metalowej oprawie, przypominającą starożytne narzędzia diwinacyjne opisane w Biblii hebrajskiej.

Joseph Smith i wizja złotych tablic – ilustracja poglądowa
Joseph Smith i wizja złotych tablic objawiona przez anioła Moroniego – symboliczny moment początków mormonizmu.
Ilustracja AI / faleinspiracji.pl / CC BY 4.0

Proces tłumaczenia trwał od 1827 do 1829 roku. Smith dyktował tekst skrybom — początkowo swojej żonie Emmie Hale Smith, a następnie Oliverowi Cowdery’emu i innym pomocnikom — zasłonięty od nich kotarą lub patrząc w „kamień widzenia" umieszczony w kapeluszu. Efektem tej pracy była Księga Mormona, opublikowana w marcu 1830 roku nakładem pięciu tysięcy egzemplarzy w drukarni E.B. Grandina w Palmyrze. Tekst, liczący ponad pięćset stron, opisuje dzieje starożytnych ludów — Nefitów i Lamanitów — które miały zamieszkiwać kontynent amerykański od około 600 roku p.n.e. do V wieku n.e. Centralnym wydarzeniem narracji jest wizyta zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa wśród tych ludów po Jego wniebowstąpieniu. Księga Mormona jest uważana przez wyznawców za kolejne świadectwo Jezusa Chrystusa, uzupełniające Biblię.

Od momentu publikacji Księga Mormona wzbudzała zarówno głębokie oddanie, jak i zaciekłą krytykę. Badania archeologiczne i genetyczne nie potwierdziły dotychczas historycznych roszczeń zawartych w tekście — brak dowodów na istnienie opisanych cywilizacji, a badania DNA rdzennych Amerykanów nie wykazują bliskowschodniego pochodzenia. Krytycy literaccy wskazywali na liczne paralele z innymi tekstami dostępnymi w epoce Smitha, w tym z samą Biblią Króla Jakuba, której styl językowy Księga Mormona wyraźnie naśladuje. Z drugiej strony, obrońcy autentyczności tekstu zwracają uwagę na jego złożoność literacką, wewnętrzną spójność i elementy, które — ich zdaniem — wykraczają poza możliwości intelektualne młodego, słabo wykształconego farmera.

6 kwietnia 1830 roku Joseph Smith formalnie założył Kościół Chrystusa (późniejszy Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich) w Fayette w stanie Nowy Jork. Organizacja liczyła początkowo zaledwie sześciu członków założycielskich. Smith i jego współpracownik Oliver Cowdery twierdzili, że otrzymali autorytet kapłański bezpośrednio od niebiańskich posłańców — kapłaństwo Aarona od zmartwychwstałego Jana Chrzciciela, a kapłaństwo Melchizedeka od apostołów Piotra, Jakuba i Jana. Ta koncepcja „przywrócenia" (Restoration) stała się fundamentem eklezjologii mormońskiej — Kościół nie jest kolejnym wyznaniem protestanckim, lecz odbudowanym Kościołem Chrystusa z pełnią boskiego autorytetu.

Lata wędrówki i prześladowań: Ohio, Missouri, Illinois

Pierwsze półtorej dekady istnienia Kościoła upłynęły pod znakiem nieustannych migracji i narastających konfliktów z otoczeniem. Mormoni przenosili się kolejno z Nowego Jorku do Kirtland w Ohio (1831), następnie do stanu Missouri, a potem do Nauvoo w stanie Illinois. W każdym z tych miejsc napotykali na wrogość ze strony sąsiadów i władz lokalnych.

Kirtland, Ohio (1831–1838). W Kirtland, niewielkim miasteczku na północy Ohio, mormoni zbudowali swoją pierwszą świątynię — imponujący budynek o wysokości ponad trzydziestu metrów, wzniesiony wysiłkiem ubogiej społeczności. Do Kirtland przyłączył się między innymi baptystyczny pastor Sidney Rigdon, który przyprowadził ze sobą swoją stoosobową kongregację — był to jeden z pierwszych znaczących sukcesów misjonarskich nowego Kościoła. W tym okresie Smith ogłosił ponad sześćdziesiąt objawień dotyczących organizacji Kościoła, teologii i życia codziennego wiernych. Okres kirtlandzki przyniósł jednak również poważne kryzysy. W 1832 roku Smith został napadnięty przez tłum, wytarzany w smole i pierzu. Jeszcze poważniejsze było fiasko Kirtland Safety Society — quasi-bankowej instytucji założonej przez Smitha, która upadła w trakcie paniki finansowej 1837 roku, powodując znaczne straty finansowe wielu wiernych i falę odejść z Kościoła. Smith i pozostali wierni byli ostatecznie zmuszeni do ucieczki z Kirtland.

Missouri (1831–1839). Równolegle z osadnictwem w Kirtland, grupy mormonów osiedlały się w zachodnim Missouri, które Smith wyznaczył jako miejsce przyszłego „Syjonu" — Nowej Jerozolimy, gdzie Chrystus miał powrócić na ziemię. Obecność mormonów budziła niepokój wśród dotychczasowych mieszkańców z wielu powodów — mormoni głosowali blokowo, co dawało im nieproporcjonalny wpływ polityczny; ich abolicjonistyczne sympatie budziły wrogość w stanach graniczących z Południem; a ekskluzywistyczne roszczenia religijne do „ziemi obiecanej" postrzegano jako zagrożenie.

Konflikt eskalował gwałtownie. W 1838 roku gubernator Lilburn Boggs wydał niesławny „rozkaz eksterminacji" (Missouri Executive Order 44), nakazujący wypędzenie mormonów ze stanu lub ich wytępienie. Nie był to metaforyczny dokument — sankcjonował on użycie siły zbrojnej przeciwko cywilom ze względu na ich przynależność religijną. 30 października 1838 roku milicja stanowa dokonała masakry w Haun’s Mill, zabijając osiemnastu mormonów, w tym dzieci. Joseph Smith został aresztowany i spędził kilka zimowych miesięcy w więzieniu w Liberty, skąd udało mu się uciec wiosną 1839 roku. Rozkaz eksterminacji formalnie pozostawał w mocy aż do 1976 roku, kiedy gubernator Christopher Bond oficjalnie go unieważnił.

Nauvoo, Illinois (1839–1846). Po wygnaniu z Missouri mormoni znaleźli tymczasowe schronienie w Illinois, gdzie na bagiennym półwyspie nad rzeką Missisipi zbudowali miasto Nauvoo. W ciągu zaledwie kilku lat Nauvoo stało się jednym z największych miast w Illinois, rywalizującym wielkością z Chicago — liczyło, według różnych szacunków, od piętnastu do dwudziestu tysięcy mieszkańców. Smith pełnił jednocześnie funkcję burmistrza, dowódcy Legionu Nauvoo (lokalnej milicji liczącej około pięciu tysięcy żołnierzy), wydawcy gazety i, oczywiście, proroka i prezydenta Kościoła. Mormoni uzyskali od władz stanowych niezwykle szeroką kartę miejską (city charter), dającą im de facto autonomię prawną.

To właśnie w Nauvoo Smith wprowadził niektóre z najbardziej kontrowersyjnych i charakterystycznych doktryn mormonizmu. Rozpoczął tajną praktykę wielożeństwa (poligamii), biorąc za żony, według różnych szacunków, od trzydziestu do czterdziestu kobiet — niektóre z nich były nastolatkami, inne zamężnymi kobietami. Wprowadził również obrzędy świątynne, w tym chrzest za zmarłych (vicarious baptism for the dead), nauki o bogach jako istotach cielesnych, koncepcję deifikacji (exaltation) — przekonanie, że wierni mogą stać się bogami w życiu pozagrobowym — oraz ideę „wiecznego małżeństwa" jako związku trwającego poza śmierć.

Napięcia wewnętrzne i zewnętrzne narastały. Grupa dysydentów, w tym William Law, dawny doradca Smitha, założyła opozycyjną gazetę Nauvoo Expositor, której pierwszy (i jedyny) numer z 7 czerwca 1844 roku ujawnił praktykę poligamii i krytykował teokratyczne ambicje proroka. Smith, działając jako burmistrz, nakazał zniszczenie prasy drukarskiej — decyzja, która okazała się katastrofalną w skutkach. Zniszczenie Expositora wywołało falę oburzenia wśród okolicznej ludności i posłużyło jako pretekst do aresztowania Smitha i jego brata Hyruma.

25 czerwca 1844 roku bracia Smith dobrowolnie oddali się w ręce władz i zostali osadzeni w więzieniu w Carthage w oczekiwaniu na rozprawę. Gubernator Thomas Ford osobiście zagwarantował im bezpieczeństwo. 27 czerwca uzbrojony tłum o zamalowanych na czarno twarzach wtargnął do więzienia. Hyrum Smith został zastrzelony niemal natychmiast. Joseph, po wystrzeleniu kilku pocisków z przemyconego pistoletu, próbował uciec przez okno, lecz został trafiony wielokrotnie i zginął na miejscu. Miał trzydzieści osiem lat. W momencie śmierci kandydował na prezydenta Stanów Zjednoczonych — jako pierwszy kandydat na prezydenta w historii USA, który został zamordowany przed wyborami. Pięciu mężczyzn postawiono w stan oskarżenia za zabójstwo; wszyscy zostali uniewinnieni.

Kryzys sukcesji i Wielka Wędrówka na Zachód

Śmierć założyciela postawiła ruch mormoński na krawędzi rozpadu. O przywództwo rywalizowało kilka frakcji. Sidney Rigdon, pierwszy doradca Smitha, rościł sobie prawo do roli „strażnika" Kościoła. Żona Smitha, Emma, popierała kandydaturę syna, młodego Josepha III. Jednak decydujący okazał się głos Brighama Younga, przewodniczącego Kworum Dwunastu Apostołów, który na dramatycznym zgromadzeniu w sierpniu 1844 roku przekonał większość wiernych, że autorytet kapłański przeszedł na kolegium apostolskie. Według licznych świadków, Young podczas przemówienia miał przypominać głosem i postawą samego Smitha — doświadczenie, które wielu mormonów interpretowało jako boskie potwierdzenie jego misji.

Young okazał się liderem o zupełnie innym temperamencie niż wizjonerski Smith — był przede wszystkim pragmatykiem, organizatorem i budowniczym. Stojąc przed narastającą wrogością ze strony sąsiadów Nauvoo, podjął bezprecedensową decyzję — poprowadził tysiące wyznawców na zachód, daleko poza granice ówczesnych stanów, w poszukiwaniu miejsca, gdzie mogliby żyć zgodnie ze swoimi przekonaniami, wolni od prześladowań. Już we wrześniu 1845 roku Young wybrał Dolinę Wielkiego Jeziora Słonego jako cel podróży, korzystając z raportów podróżników i eksploratorów.

Wielka wędrówka mormonów — jedno z największych zorganizowanych przesiedleń w historii Ameryki — rozpoczęła się w lutym 1846 roku, gdy pierwsze grupy przeprawiały się przez zamarzniętą Missisipi w lodowatym zimowym powietrzu. Wśród uciekinierów były kobiety w ciąży, starcy, małe dzieci. Young zorganizował migrację na wzór militarny, dzieląc uczestników na grupy po sto, pięćdziesiąt i dziesięć rodzin — naśladując strukturę opisaną w Starym Testamencie, gdy Izraelici wędrowali przez pustynię.

Szlak prowadził przez Iowa do Winter Quarters (dzisiejsze przedmieścia Omaha w Nebrasce), gdzie mormoni założyli tymczasowy obóz, w którym spędzili zimę 1846–1847. Warunki były straszliwe — szkorbut, malaria i inne choroby zabiły setki osób. 5 kwietnia 1847 roku awangarda licząca stu czterdziestu trzech mężczyzn, trzy kobiety i dwoje dzieci wyruszyła z Winter Quarters na zachód. Young starannie zaplanował trasę — karawana podróżowała po północnym brzegu rzeki Platte, unikając kontaktu z innymi osadnikami na ruchliwym Oregon Trail po południowej stronie. Pionierzy pokonali około tysiąca trzystu mil (ponad dwa tysiące kilometrów) przez prerie, pustynie i przełęcze Gór Skalistych.

24 lipca 1847 roku, po stu jedenastu dniach marszu, dotarli do Doliny Wielkiego Jeziora Słonego na terytorium dzisiejszego stanu Utah. Brigham Young, wyczerpany chorobą (prawdopodobnie gorączką górską), spojrzał na rozciągającą się przed nim pustynną dolinę i wypowiedział słynne słowa: „To wystarczy. To jest to miejsce" (It is enough. This is the right place). Data 24 lipca jest do dziś świętem stanowym w Utah, zwanym Pioneer Day.

W ciągu kolejnych dwóch dekad szlakiem mormońskim podążyło, według różnych szacunków, od sześćdziesięciu do osiemdziesięciu tysięcy osób. Większość podróżowała tradycyjnymi karawanami wozów zaprzężonych w woły. Osobny, dramatyczny rozdział stanowią kompanie z wózkami ręcznymi (handcart companies) z lat 1856–1860 — grupy ubogich konwertytów, głównie z Europy, którzy z braku środków na zakup wozów ciągnęli swój dobytek w drewnianych wózkach. Stanowiły one jednak mniej niż pięć procent wszystkich emigrantów. Dwie z tych kompanii — prowadzone przez Jamesa Williego i Edwarda Martina — zostały zaskoczone przez wczesne śnieżyce w Wyoming, co doprowadziło do śmierci, według szacunków, od dwustu do dwustu pięćdziesięciu osób.

Budowa Syjonu w Utah

W Dolinie Wielkiego Jeziora Słonego mormoni z niezwykłą energią i determinacją zagospodarowywali surowe, pustynne tereny. Brigham Young nadzorował budowę rozbudowanych systemów irygacyjnych, planowanie miast w regularnej siatce ulic (wzorowanej na planie „Miasta Syjonu" nakreślonym jeszcze przez Josepha Smitha), zakładanie farm, szkół i warsztatów rzemieślniczych. Salt Lake City, zaplanowane jako stolica nowego „Syjonu", szybko rozrastało się wokół imponującego placu świątynnego, na którym w 1853 roku rozpoczęto budowę wielkiej Świątyni Salt Lake — projektu, który ukończono dopiero czterdzieści lat później, w 1893 roku.

Świątynia Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich w Salt Lake City
Świątynia Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich w Salt Lake City – centralne miejsce duchowe wspólnoty mormonów.
Ilustracja AI / faleinspiracji.pl / CC BY 4.0

Young pełnił jednocześnie funkcję prezydenta Kościoła i pierwszego gubernatora Terytorium Utah, mianowanego na to stanowisko przez prezydenta Millarda Fillmore’a w 1850 roku. W praktyce łączył władzę duchowną i świecką w sposób zbliżony do teokracji — wszystkie ważniejsze decyzje polityczne, gospodarcze i społeczne podejmowane były w konsultacji z hierarchią kościelną. Young organizował kolejne fale osadnictwa, wysyłając grupy wiernych do zakładania „kolonii" w całym regionie Wielkiego Basenu — od południowego Idaho po północną Arizonę, od wschodniej Nevady po zachodnią Colorado. Do 1869 roku, gdy ukończono kolej transkontynentalną, mormoni założyli ponad trzysta osad.

Relacje z rdzennymi mieszkańcami regionu, głównie plemionami Ute, Szoszonami i Paiute, były złożone. Young głosił politykę „karmienia, a nie zabijania" Indian, ale w praktyce mormoński ekspansjonizm systematycznie wypierał rdzenne ludy z ich ziem. Do najbardziej mrocznych epizodów tego okresu należy masakra w Mountain Meadows z września 1857 roku, gdy mormońska milicja, we współpracy z grupą Indian Paiute, zamordowała ponad sto dwadzieścia osób z karawany osadników z Arkansas podróżujących przez Utah do Kalifornii. Przez wiele lat przywódcy kościelni zaprzeczali udziałowi mormonów w masakrze; odpowiedzialność oficjalnie przyznano dopiero w 2007 roku.

Konflikt z rządem federalnym i kwestia poligamii

Praktyka wielożeństwa, oficjalnie ogłoszona przez Orson Pratta na konferencji w Salt Lake City w 1852 roku, stała się głównym źródłem konfliktu między mormonami a rządem Stanów Zjednoczonych oraz opinią publiczną. W epoce wiktoriańskiej poligamia budziła powszechne oburzenie i była postrzegana — obok niewolnictwa — jako jeden z „bliźniaczych reliktów barbarzyństwa" (twin relics of barbarism), jak określiła ją platforma wyborcza Partii Republikańskiej z 1856 roku.

W 1857 roku prezydent James Buchanan odwołał Brighama Younga ze stanowiska gubernatora i wysłał do Utah ekspedycję karną liczącą dwa i pół tysiąca żołnierzy armii federalnej. Rozpoczęła się tak zwana wojna utahska (Utah War) — epizod, który ostatecznie zakończył się kompromisem, ale wyraźnie pokazał determinację rządu federalnego do narzucenia swojej woli.

Kongres uchwalił szereg ustaw wymierzonych w poligamię: ustawę Morrilla z 1862 roku (zakazującą wielożeństwa na terytoriach federalnych i ograniczającą majątek organizacji religijnych), ustawę Polanda z 1874 roku (przekazującą jurysdykcję nad sprawami o wielożeństwo sądom federalnym), ustawę Edmundsa z 1882 roku (penalizującą „bezprawne współżycie" i pozbawiającą poligamistów prawa wyborczego) oraz najsurowszą ustawę Edmundsa-Tuckera z 1887 roku, która pozwalała na konfiskatę majątku Kościoła, rozwiązanie kościelnej korporacji prawnej i pozbawienie praw wyborczych mormonek. Setki mormońskich mężczyzn trafiło do więzień. Przywódcy Kościoła, w tym kolejny prezydent John Taylor, ukrywali się przed federalnymi marshallami w tak zwanym „podziemiu" (the Underground). Taylor zmarł w ukryciu w 1887 roku.

Napięcia sięgnęły zenitu, gdy Sąd Najwyższy USA w sprawie Late Corporation of the Church of Jesus Christ of Latter-day Saints v. United States (1890) podtrzymał konstytucyjność konfiskaty majątku kościelnego. Kościół stanął przed egzystencjalnym zagrożeniem. W tych okolicznościach nowy prezydent Kościoła, Wilford Woodruff, wydał 25 września 1890 roku tak zwany Manifest — oficjalne oświadczenie kończące praktykę wielożeństwa. Woodruff przedstawił tę decyzję jako wynik objawienia boskiego, choć krytycy wskazują, że była ona przede wszystkim pragmatyczną odpowiedzią na presję polityczną i prawną. Mimo Manifestu, potajemne zawieranie małżeństw poligamicznych trwało jeszcze przez kilkanaście lat — oficjalnie zaprzestano ich dopiero po wydaniu Drugiego Manifestu przez prezydenta Josepha F. Smitha w 1904 roku.

Zakończenie poligamii otworzyło drogę do przyjęcia Utah jako stanu w 1896 roku i stopniowego włączania mormonów w główny nurt amerykańskiego społeczeństwa. Był to proces powolny i bolesny — wymagał nie tylko porzucenia wielożeństwa, ale również demontażu teokratycznych struktur władzy, akceptacji dwupartyjnego systemu politycznego i dostosowania się do norm kulturowych protestanckiej Ameryki.

Wiek XX: modernizacja, ekspansja i wyzwania

Dwudziesty wiek przyniósł Kościołowi Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich dynamiczny rozwój i fundamentalną transformację — z regionalnej organizacji w globalną instytucję religijną obecną na wszystkich kontynentach.

System misyjny. Kościół zbudował jeden z najbardziej rozbudowanych i rozpoznawalnych systemów misyjnych na świecie. Młodzi mężczyźni (od osiemnastego roku życia) i kobiety (od dziewiętnastego) są zachęcani do podjęcia pełnoetatowej służby misyjnej trwającej od osiemnastu miesięcy do dwóch lat, podczas której na własny koszt głoszą ewangelię mormońską w przydzielonym regionie świata. W 2024 roku na misjach przebywało ponad siedemdziesiąt cztery tysiące młodych misjonarzy w czterystu pięćdziesięciu misjach na całym świecie. Charakterystyczny wizerunek misjonarzy — młodych ludzi w białych koszulach i krawatach, poruszających się parami na rowerach — stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli mormonizmu.

Edukacja i działalność charytatywna. Kościół inwestował intensywnie w edukację — główną uczelnią jest Uniwersytet Brighama Younga (BYU) w Provo w Utah, jedna z największych prywatnych uczelni w USA, z kampusami także na Hawajach i w Idaho. System edukacyjny Kościoła obejmuje również seminaria (edukacja religijna dla młodzieży) i instytuty (dla dorosłych), które w roku szkolnym 2023–2024 osiągnęły rekordowe zapisy. Kościół prowadzi również rozbudowaną działalność humanitarną — w samym 2024 roku wydatki na projekty humanitarne wyniosły miliard czterysta pięćdziesiąt milionów dolarów.

Bogactwo i wpływy. Kościół zbudował potężne zaplecze finansowe, stając się jedną z najbogatszych organizacji religijnych na świecie. W 2019 roku informator ujawnił, że fundusz inwestycyjny Kościoła Ensign Peak Advisors dysponuje aktywami wartymi ponad sto miliardów dolarów. Kościół posiada rozległe nieruchomości, farmy, rancza, stacje medialne i przedsiębiorstwa komercyjne. Ta potęga finansowa jest zarówno źródłem stabilności organizacyjnej, jak i przedmiotem krytyki ze strony tych, którzy kwestionują przejrzystość wydatków i stosunek nakładów na cele charytatywne do ogólnego majątku.

Kwestia rasowa. Jednym z najbardziej bolesnych rozdziałów historii Kościoła w XX wieku była kwestia rasowa. Od lat czterdziestych XIX wieku — a oficjalnie od prezydentury Brighama Younga — czarnoskórzy mężczyźni byli wykluczeni z kapłaństwa mormońskiego, a czarnoskóre kobiety i mężczyźni nie mogli uczestniczyć w obrzędach świątynnych. Ograniczenie to uzasadniano teologicznie przekonaniem, że osoby o afrykańskim pochodzeniu noszą „przekleństwo Kaina" lub „przekleństwo Hama". W kontekście ruchu praw obywatelskich polityka ta budziła narastającą krytykę zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz Kościoła.

W czerwcu 1978 roku prezydent Kościoła Spencer W. Kimball ogłosił Oficjalne Oświadczenie 2, znane jako „Objawienie o kapłaństwie", znoszące rasowe ograniczenia. Decyzja ta była przełomowa, choć dyskusja o rasowym dziedzictwie Kościoła trwa do dziś. W 2013 roku Kościół opublikował esej „Race and the Priesthood", w którym oficjalnie odrzucił dawne rasistowskie uzasadnienia teologiczne, określając je jako „teorie wysunięte w przeszłości" i niezgodne z aktualną doktryną.

Współczesność: globalny Kościół w XXI wieku

Na początku XXI wieku Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich kontynuuje dynamiczny — choć nierównomierny — wzrost. Według danych opublikowanych podczas Konferencji Generalnej w kwietniu 2025 roku, na koniec 2024 roku Kościół deklarował ponad siedemnaście i pół miliona członków (17 509 781) w ponad trzydziestu jeden tysiącach kongregacji na całym świecie. W 2024 roku odnotowano ponad trzysta osiem tysięcy chrztów konwertytów — najwyższą liczbę od niemal trzech dekad — a w pierwszej połowie 2025 roku tendencja wzrostowa utrzymywała się we wszystkich regionach świata. Kościół dysponował stu dziewięćdziesięcioma czterema funkcjonującymi świątyniami, z planami budowy kolejnych.

Warto jednak zaznaczyć, że oficjalne statystyki członkowskie znacząco różnią się od szacunków dotyczących aktywnych wyznawców. Niezależni badacze szacują, że regularnie uczestniczy w nabożeństwach jedynie od dwudziestu pięciu do czterdziestu procent zarejestrowanych członków, w zależności od regionu — w Ameryce Północnej i na Wyspach Pacyfiku aktywność jest wyższa, w Ameryce Łacińskiej znacznie niższa. Problem retencji — utrzymania nowych konwertytów w Kościele — pozostaje poważnym wyzwaniem. Według jednego z przywódców kościelnych, największy odpływ nowych członków następuje w ciągu dwóch pierwszych miesięcy po chrzcie.

Od 1998 roku większość Świętych w Dniach Ostatnich żyje poza Stanami Zjednoczonymi i Kanadą. Największe skupiska mormonów poza USA znajdują się w Meksyku, Brazylii, na Filipinach, w Peru i Chile. W ostatnich latach dynamicznie rośnie obecność Kościoła w Afryce — Demokratyczna Republika Konga odnotowała jeden z największych wzrostów członkostwa.

Współczesny Kościół kładzie nacisk na wartości rodzinne, abstynencję od alkoholu, tytoniu, kawy i herbaty (zgodnie z tzw. Słowem Mądrości — kodeksem zdrowotnym objawionym Smithowi w 1833 roku), samowystarczalność ekonomiczną, edukację oraz służbę społeczną. Mormoni są znani z rozbudowanego systemu wzajemnej pomocy, magazynów żywności przeznaczonych dla potrzebujących oraz jednego z największych programów genealogicznych na świecie — FamilySearch, który udostępnia ponad dwadzieścia miliardów nazwisk i obrazów archiwalnych.

Kościół pozostaje jednak przedmiotem licznych kontrowersji. Wśród najczęściej podnoszonych kwestii znajdują się: stosunek do osób LGBT (w 2015 roku Kościół wprowadził politykę traktującą małżeństwa jednopłciowe jako apostazję, którą częściowo złagodzono w 2019 roku); rola kobiet w strukturach kościelnych (kobiety nie mogą przyjmować kapłaństwa); przejrzystość finansowa; wpływ polityczny (szczególnie zaangażowanie w kampanię przeciwko małżeństwom jednopłciowym w Kalifornii — Propozycja 8 z 2008 roku); oraz historyczne roszczenia dotyczące Księgi Mormona.

Pozytywnym sygnałem jest rosnąca otwartość Kościoła na trudne pytania dotyczące własnej historii. Od 2013 roku na oficjalnej stronie internetowej publikowane są serie esejów (Gospel Topics Essays) omawiających kontrowersyjne tematy — wielożeństwo Josepha Smitha, metody tłumaczenia Księgi Mormona, kwestię rasową, relację między wolnomularstwem a obrzędami świątynnymi i wiele innych. Jest to znacząca zmiana w porównaniu z wcześniejszą tendencją do unikania lub minimalizowania niewygodnych aspektów historii kościelnej.

Odłamy i ruchy pokrewne

Mormonizm nie jest monolitem — od śmierci Josepha Smitha ruch wielokrotnie się dzielił, a według niektórych szacunków z pierwotnego pnia wyrosło ponad czterysta denominacji.

Wspólnota Chrystusa (dawniej Reorganizowany Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, RLDS) to drugi co do wielkości odłam mormonizmu, liczący około dwustu pięćdziesięciu tysięcy członków, z siedzibą w Independence w stanie Missouri. Powstał w 1860 roku pod przywództwem Josepha Smitha III, najstarszego syna założyciela. Wspólnota Chrystusa od początku odrzucała wielożeństwo i z biegiem lat obrała znacznie bardziej liberalny kierunek teologiczny i społeczny. Od 1984 roku wyświęca kobiety na kapłanów, a od 2013 roku akceptuje małżeństwa osób tej samej płci.

Fundamentalistyczne grupy mormońskie stanowią drugi biegun spektrum. Są to wspólnoty, które odłączyły się od głównego Kościoła po zakazie poligamii, twierdząc, że wielożeństwo jest wiecznym przymierzem, które nie może zostać odwołane przez ludzi. Największą z nich jest Fundamentalistyczny Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich (FLDS), skupiony wokół osady Hildale-Colorado City na granicy Utah i Arizony. Jego długoletni przywódca Warren Jeffs został skazany w 2011 roku na dożywocie za przestępstwa seksualne wobec nieletnich. FLDS i podobne grupy są jednoznacznie potępiane przez główny Kościół z Salt Lake City.

Wśród innych odłamów warto wymienić również Kościół Chrystusa (Świątynia Lot) z siedzibą w Independence, Kościół Jezusa Chrystusa (Bickertonites), a także liczne mniejsze grupy, z których każda rości sobie prawo do bycia prawdziwym spadkobiercą Josepha Smitha.

Mormonizm w kulturze popularnej

W ostatnich dekadach mormonizm stał się coraz bardziej widoczny w amerykańskiej i światowej kulturze popularnej. Musical The Book of Mormon (2011) autorstwa twórców serialu South Park odniósł ogromny sukces na Broadwayu, jednocześnie prezentując satyryczny, ale nie pozbawiony sympatii obraz mormońskich misjonarzy. Mormoni osiągnęli również znaczące pozycje w amerykańskim życiu publicznym — Mitt Romney był w 2012 roku pierwszym mormonem nominowanym przez jedną z głównych partii na kandydata na prezydenta USA, a Jon Huntsman Jr. pełnił funkcję ambasadora USA w Chinach i Rosji.

Dziedzictwo i znaczenie

Historia mormonów to jedna z najbardziej niezwykłych opowieści w dziejach nowożytnej religijności. Od garstki wyznawców w wiejskim Nowym Jorku do globalnej organizacji liczącej miliony członków, od prześladowanej sekty do wpływowej i zamożnej instytucji — droga ta rzuca światło na fundamentalne pytania o naturę objawienia religijnego, granice wolności wyznania, dynamikę relacji między mniejszościami religijnymi a społeczeństwem większościowym oraz zdolność wspólnot wyznaniowych do transformacji.

Mormonizm, jako jeden z niewielu znaczących ruchów religijnych powstałych w XIX-wiecznej Ameryce (obok adwentyzmu, Świadków Jehowy czy Christian Science), nie tylko przetrwał — ale rozwinął się w jedną z najszybciej rosnących religii świata. Czy zdoła utrzymać tempo wzrostu w obliczu wyzwań XXI wieku — sekularyzacji, rewolucji informacyjnej, zmieniających się norm społecznych — pozostaje pytaniem otwartym. Jedno jest pewne: historia mormonów daleka jest od zakończenia.

Literatura i źródła

Źródła podstawowe i opracowania naukowe

  • Bushman, Richard Lyman. Joseph Smith: Rough Stone Rolling. New York: Alfred A. Knopf, 2005. — Najpełniejsza i najszerzej uznana biografia naukowa Josepha Smitha, napisana przez historyka z Columbia University, który sam jest mormonem. Łączy wnikliwą analizę historyczną z empatycznym, ale krytycznym podejściem do postaci proroka.

  • Brodie, Fawn M. No Man Knows My History: The Life of Joseph Smith. New York: Alfred A. Knopf, 1945 (wyd. popr. 1971). — Przełomowa biografia Smitha, która zrewolucjonizowała studia nad mormonizmem. Brodie, wychowana w mormońskiej rodzinie, została ekskomunikowana za tę książkę. Mimo kontrowersji, pozostaje jednym z najważniejszych dzieł w historiografii mormonizmu.

  • Arrington, Leonard J. Great Basin Kingdom: An Economic History of the Latter-day Saints, 1830–1900. Cambridge: Harvard University Press, 1958. — Klasyczne studium ekonomicznej historii mormonizmu, ukazujące budowanie wspólnoty mormońskiej na Zachodzie jako fascynujące przedsięwzięcie gospodarcze.

  • Arrington, Leonard J.; Davis Bitton. The Mormon Experience: A History of the Latter-day Saints. New York: Alfred A. Knopf, 1979 (wyd. 2: University of Illinois Press, 1992). — Przystępne, wyważone wprowadzenie do historii mormonizmu.

  • Givens, Terryl L. By the Hand of Mormon: The American Scripture that Launched a New World Religion. New York: Oxford University Press, 2002. — Wszechstronna analiza Księgi Mormona jako tekstu religijnego, literackiego i kulturowego.

  • Bowman, Matthew. The Mormon People: The Making of an American Faith. New York: Random House, 2012. — Nowoczesne, zwięzłe wprowadzenie do historii i kultury mormonów, ze szczególnym uwzględnieniem XX i XXI wieku.

  • Compton, Todd. In Sacred Loneliness: The Plural Wives of Joseph Smith. Salt Lake City: Signature Books, 1997. — Szczegółowe studium biograficzne żon wielożeńczych Josepha Smitha.

  • Turner, John G. Brigham Young: Pioneer Prophet. Cambridge: Harvard University Press, 2012. — Monumentalna biografia drugiego przywódcy mormonów.

  • Hardy, B. Carmon. Solemn Covenant: The Mormon Polygamous Passage. Urbana: University of Illinois Press, 1992. — Dogłębna analiza praktyki wielożeństwa w mormonizmie.

  • Flake, Kathleen. The Politics of American Religious Identity: The Seating of Senator Reed Smoot, Mormon Apostle. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2004. — Studium konfliktu między mormonizmem a amerykańskim głównym nurtem na początku XX wieku.

  • Reeve, W. Paul. Religion of a Different Color: Race and the Mormon Struggle for Whiteness. New York: Oxford University Press, 2015. — Innowacyjne badanie kwestii rasowej w historii mormonizmu.

  • Riess, Jana. The Next Mormons: How Millennials Are Changing the LDS Church. New York: Oxford University Press, 2019. — Oparte na badaniach socjologicznych studium współczesnego mormonizmu i wyzwań pokoleniowych.

Źródła internetowe i dokumenty kościelne

Źródła uzupełniające w języku polskim

  • National Geographic Polska — „Mormonizm od początku był pełen kontrowersji. Mimo to zdobył wyznawców na całym świecie" (2024): national-geographic.pl

  • Kłoczowski, Jan Andrzej. „Mormonizm" [w:] Religia. Encyklopedia PWN. — Zwięzłe hasło encyklopedyczne prezentujące mormonizm z polskiej perspektywy religioznawczej.