Wenezuela to państwo na północy Ameryki Południowej, o powierzchni ok. 916 tys. km², ze stolicą w Caracas i populacją szacowaną na ok. 28–30 mln mieszkańców. Jest jednym z najbardziej zurbanizowanych krajów regionu, a zdecydowana większość ludzi żyje w pasie miast na północy, między górami a Morzem Karaibskim.

Geografia: trzy kręgosłupy kraju

Terytorium Wenezueli można w przybliżeniu podzielić na trzy wielkie strefy: nizinne równiny Llanos, góry na zachodzie i południu oraz karaibskie wybrzeże z licznymi wyspami. Llanos, rozległe sawanny w centrum kraju, to obszar okresowo zalewany przez rzeki dorzecza Orinoko; w porze deszczowej zamieniają się w sieć płytkich jezior i mokradeł, a w porze suchej w wypaloną słońcem trawiastą równinę.

Na zachodzie i południowym zachodzie wznoszą się Andy Wenezuelskie z najwyższym szczytem Pico Bolívar (powyżej 4 900 m n.p.m.), a dalej na południu Gujańska Wyżyna z płaskowyżami tepui i słynnymi wodospadami. Na północy kraj ma długą linię brzegową nad Morzem Karaibskim oraz kontroluje archipelagi i wyspy w ramach tzw. Federal Dependencies.

Ludzie: struktura i języki

Wenezuela jest krajem wieloetnicznym: przeważają mieszkańcy pochodzenia mieszanego (mestizos), a mniejsze grupy stanowią osoby identyfikujące się jako biali, czarni oraz liczne ludy rdzenne. Językiem urzędowym jest hiszpański, ale w różnych regionach – zwłaszcza na południu i w strefach amazońskich – używa się języków rdzennych grup takich jak Wayuu, Pemon czy Warao.

Stopień urbanizacji sięga blisko 85–90%, co oznacza, że większość mieszkańców koncentruje się w kilku dużych ośrodkach miejskich – Caracas, Maracaibo, Valencia, Barquisimeto, Maracay – tworzących gęsty pas osadniczy na północy. Społeczeństwo jest relatywnie młode: mediana wieku to nieco poniżej 30 lat, a piramida wieku wciąż przypomina strukturę typową dla krajów rozwijających się.

Tropikalna plaża w Wenezueli – krajobraz strefy karaibskiej
Tropikalna plaża – ilustracja poglądowa przedstawiająca karaibskie wybrzeże Wenezueli.
AI / faleinspiracji.pl / CC BY 4.0.

Zarys historii: od kolonii do republiki

Tereny dzisiejszej Wenezueli były zamieszkane przez liczne społeczności indiańskie na długo przed przybyciem Europejczyków, a nazwa kraju wywodzi się od „małej Wenecji” – analogii do domów na palach nad wodą, które zobaczyli pierwsi hiszpańscy żeglarze. W okresie kolonialnym była to część Imperium Hiszpańskiego, a następnie, po wojnach wyzwoleńczych pod wodzą Simóna Bolívara, weszła w skład Wielkiej Kolumbii, zanim stała się samodzielną republiką w XIX wieku.

XX wiek przyniósł transformację Wenezueli w państwo naftowe: odkrycie i eksploatacja ropy naftowej odmieniły gospodarkę, przyspieszyły urbanizację i zwiększyły znaczenie kraju na arenie międzynarodowej. Jednocześnie historia polityczna była naznaczona okresami rządów wojskowych, prób demokratyzacji oraz napięć społecznych związanych z nierówną dystrybucją dochodów z surowców.

Era Cháveza (1999–2013) i Maduro (od 2013) radykalnie przebudowała państwo. Chávez uruchomił „rewolucję boliwariańską”: znacjonalizował przemysł, rozbudował socjal (na fali wysokich cen ropy), podporządkował instytucje, co początkowo poprawiło życie biednych, lecz uzależniło gospodarkę od surowca, osłabiło prywatny sektor i położyło fundamenty kryzysu. Maduro, bez charyzmy poprzednika, w obliczu spadku cen ropy eskalował autorytaryzm – manipulacje wyborcze, represje, hiperinflacja, braki towarów i masowa migracja (miliony emigrantów); Chávez był architektem systemu redystrybucji i antyimperializmu, Maduro jego administratorem przetrwania reżimu z subsydiami i wsparciem Rosji/Iranu.

Ustrój polityczny: republika prezydencka Formalnie Wenezuela jest federacyjną republiką prezydencką z konstytucją przyjętą w 1999 r. Państwo składa się z 23 stanów, Dystryktu Stołecznego oraz jednostek federalnych obejmujących wyspy i terytoria nadmorskie; na każdym poziomie funkcjonują władze wybieralne, choć praktyka polityczna bywa odmienna od zapisów konstytucji.

Prezydent Wenezueli pełni funkcję zarówno głowy państwa, jak i szefa rządu, wybierany jest w wyborach powszechnych na sześcioletnią kadencję i – po zmianach konstytucyjnych – może być wybierany ponownie bez limitu kadencji. Władza ustawodawcza spoczywa w jednoizbowym Zgromadzeniu Narodowym liczącym 277 deputowanych, z zastrzeżonymi mandatami dla przedstawicieli ludów rdzennych, natomiast sądownictwo zwieńcza Sąd Najwyższy (Supreme Tribunal of Justice).

Andy Wenezuelskie – górski krajobraz zachodniej Wenezueli
Andy Wenezuelskie – ilustracja poglądowa ukazująca wysokogórski krajobraz zachodniej części kraju, kontrastujący z nizinami i wybrzeżem Karaibów.
AI / faleinspiracji.pl / CC BY 4.0.

Gospodarka: państwo naftowe w kryzysie

Gospodarka Wenezueli jest silnie uzależniona od sektora naftowego – ropa i produkty naftowe odpowiadają za około 90% wartości eksportu, co czyni kraj jednym z klasycznych przykładów „państwa petro”. Według szacunków PKB nominalne w ostatnich latach oscyluje w okolicach nieco powyżej 100 mld USD, ale gospodarka przeszła wieloletnią recesję, hiperinflację i załamanie produkcji przemysłowej.

Poza ropą istnieją sektory rolnicze (uprawy kawy, kakao, kukurydzy, trzciny cukrowej, ryżu) i pewne gałęzie przemysłu przetwórczego, ale ich rola w strukturze eksportu jest marginalna. Wysoki poziom niestabilności makroekonomicznej, nieregularne dostawy energii i trudny dostęp do walut obcych silnie ograniczają działalność przedsiębiorstw i inwestorów.

Zasoby naturalne: bogactwo pod ziemią Wenezuela dysponuje jednymi z największych na świecie potwierdzonych zasobów ropy naftowej – szacowanych na blisko 300 mld baryłek – skoncentrowanych m.in. w pasie Orinoko. Kraj posiada również znaczne złoża gazu ziemnego, plasując się w światowej czołówce pod względem udokumentowanych rezerw tego surowca.

Poza węglowodorami, istotne są zasoby rud żelaza, boksytu, złota oraz innych metali, zwłaszcza w regionie tarczy gujańskiej na południu; w ostatnich latach rośnie znaczenie dyskusji o wykorzystaniu złóż metali ziem rzadkich (rare earths). Potencjał tych zasobów jest jednak w dużej mierze niewykorzystany z powodu ograniczeń infrastrukturalnych, ryzyka politycznego i problemów środowiskowych.

Społeczeństwo i codzienność

Zależność od ropy, wahania cen surowców i długotrwały kryzys gospodarczy przełożyły się na spadek poziomu życia, problemy z dostępem do podstawowych towarów i usług oraz znaczną falę emigracji. Miliony Wenezuelczyków opuściły kraj w ostatnich latach, tworząc diasporę w sąsiednich państwach Ameryki Łacińskiej i dalej, co wpływa na strukturę rodzin i lokalnych społeczności.

Jednocześnie kultura pozostaje ważnym zasobem: muzyka (joropo z Llanos, salsa, reggaeton), baseball jako sport masowej wyobraźni czy żywa tradycja świąt religijnych utrzymują poczucie wspólnoty mimo napięć politycznych i ekonomicznych. W miastach kontrastują nowoczesne dzielnice z nieformalnymi osiedlami na zboczach wzgórz, tworząc krajobraz społecznych warstw, który jest widoczny z każdego punktu widokowego nad Caracas.

Wenezuela

Geograficznie Wenezuela łączy sawannę, góry, tropikalne lasy deszczowe i wybrzeże karaibskie, przez co na stosunkowo niewielkiej przestrzeni spotykają się odmienne klimaty i ekosystemy. Ten splot przyrody, gęstego miasta i niewykorzystanego bogactwa surowców tworzy kraj, w którym linia między potencjałem a kryzysem przebiega bardzo blisko codziennego życia ludzi.

Literatura i źródła