Historia

Konstytucje pisze się na początku. Są aktem założycielskim, obietnicą, że od tej chwili wszystko będzie inaczej. Tak było w Filadelfii w 1787 roku, gdzie kilkudziesięciu mężczyzn w szczelnie zamkniętej sali spierało się o kształt państwa, które dopiero stawało na nogi. Cztery lata później w Warszawie też pisano konstytucję. Ale ci, którzy ją tworzyli, nazwali ją „ostatnią wolą i testamentem gasnącej Ojczyzny". Testament. Nie akt narodzin — akt pożegnania. Dokument pisany z pełną świadomością, że może nie przetrwać dłużej niż kilka sezonów. Że sąsiednie mocarstwa traktują polską suwerenność jak tymczasową niedogodność. Że część własnych elit pojedzie do Petersburga prosić carycę o wojsko przeciwko własnemu państwu. ...

W ciągu zaledwie czterech lat — między 1787 a 1791 rokiem — dwa narody po przeciwnych stronach Atlantyku napisały dokumenty, które czerpały z tych samych filozofów, odpowiadały na te same pytania i wyobrażały sobie podobny porządek świata. Jeden z tych dokumentów obowiązuje do dziś. Drugi przetrwał czternaście miesięcy. Różnica między nimi nie leżała w jakości myśli, lecz w glebie, na której ta myśl miała zakiełkować. Jedno oświecenie, dwie kartki Monteskiusz, Locke, Rousseau — te trzy nazwiska przewijały się zarówno w salach Filadelfii, jak i w gabinetach warszawskiego Zamku Królewskiego. Trójpodział władzy, suwerenność ludu, prawa naturalne jednostki — oświeceniowy pakiet idei był w drugiej połowie XVIII wieku walutą obowiązującą po obu stronach oceanu. ...

Latem 1787 roku w Filadelfii panował nieznośny skwar. Okna Pennsylvania State House (dziś znany jako Independence Hall) zamknięto szczelnie, by rozmowy toczące się w środku nie wydostały się na ulicę. Pięćdziesięciu pięciu mężczyzn w kaftanach z grubego sukna spierało się przez blisko cztery miesiące o to, jak urządzić państwo, które ledwie co wyszło z wojny o niepodległość. Trzy i pół roku później, wczesnym rankiem 3 maja 1791 roku, w Warszawie inni mężczyźni zbierali się w pośpiechu na Zamku Królewskim, wiedząc, że mają kilka godzin, zanim wrogowie reformy zorientują się, co się święci. Jedni i drudzy chcieli napisać historię. Jednym się to udało w sposób, który przetrwał wieki. Drugim — na czternaście miesięcy. ...

Kilka tygodni po eksplozji reaktora nr 4 trzeba było oczyścić dach sąsiedniego bloku z kawałków grafitu i szczątków rdzenia. Sprowadzono zaawansowane roboty sterowane zdalnie. Elektronika psuła się po kilkudziesięciu minutach — promieniowanie niszczyło obwody szybciej, niż operatorzy zdążyli wydać polecenia. Wysłano więc ludzi. Nazywano ich biorobotami. Każdy dostawał ołowianą osłonę, łopatę i odliczony czas: czterdzieści do dziewięćdziesięciu sekund. Wbiegał na dach, rzucał łopatą tyle radioaktywnego gruzu, ile zdążył, i biegł z powrotem. Za te sekundy na dachu wchłaniał dawkę promieniowania, jaką przeciętny człowiek pochłania w ciągu całego życia. ...

Czarnobylska Elektrownia Jądrowa nosiła imię Włodzimierza Lenina i miała stać się największym kompleksem jądrowym na świecie. Cztery bloki już pracowały, dwa kolejne były w budowie. Miasto Prypeć, zbudowane specjalnie dla pracowników, liczyło pięćdziesiąt tysięcy mieszkańców i sklepy lepiej zaopatrzone niż kijowskie. Wszystko to opierało się na reaktorach RBMK — radzieckim projekcie, który miał jedną fundamentalną wadę: gdy temperatura rosła, reaktor przyspieszał zamiast zwalniać. Im gorzej, tym szybciej. Żaden zachodni reaktor energetyczny tamtej epoki nie działał w ten sposób. ...

Dokładnie czterdzieści lat temu, w nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 roku, o godzinie 1:23, dwie kolejne eksplozje rozerwały budynek czwartego bloku Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej imienia Włodzimierza Lenina. W promieniu kilku kilometrów spali ludzie — pracownicy elektrowni w swoich mieszkaniach w Prypeci, strażnicy na nocnych zmianach, rybackie rodziny w okolicznych wioskach. Nikt z nich nie wiedział, że właśnie zaczęło się wydarzenie, które na trwałe podzieli historię energetyki na „przed" i „po". ...

Rok 1966. Kościół katolicki obchodzi Milenium Chrztu Polski. Po parafiach ma ruszyć kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej — z miasta do miasta, z procesji w procesję. Władza komunistyczna „aresztuje" obraz. Funkcjonariusze odwożą go na Jasną Górę, pod nadzór. Problem rozwiązany. Kościół kontynuuje peregrynację z pustymi ramami. Wierni modlą się przed nimi tak samo. Klękają, całują drewno, niosą je w procesjach przez wsie i małe miasteczka. Nieobecność obrazu działa silniej niż jego obecność. ...

Trzecia dekada PRL, lata 1965–1975, to okres, w którym system komunistyczny w Polsce próbował dwóch różnych strategii utrzymania władzy — i żadna z nich nie okazała się trwała. Władysław Gomułka stawiał na siłę i ideologię. Edward Gierek na kredyt i konsumpcję. Każdy z nich przez kilka lat sprawiał wrażenie, że jego sposób zadziałał. Każdy zostawił po sobie system głębiej wydrążony niż wtedy, kiedy go obejmował. Milenium: pierwsza porażka propagandy W 1966 roku Polska obchodziła tysiąclecie — dwa razy równolegle. Państwo świętowało Tysiąclecie Państwa Polskiego, odwołując się do chrztu Mieszka I z roku 966, ale starannie omijając sam chrzest jako wydarzenie religijne. Kościół obchodził Milenium Chrztu Polski, kładąc nacisk właśnie na ten wymiar. Uroczystości toczyły się równolegle, często w tych samych miastach, tego samego dnia. Władza blokowała autobusy, zamykała tramwaje, organizowała konkurencyjne imprezy rozrywkowe. Kościół odpowiadał peregrynacją kopii obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, a kiedy obraz „aresztowano" i odwieziono na Jasną Górę, kontynuował procesje z pustymi ramami. ...

W pierwszej części cyklu opisaliśmy narodziny systemu komunistycznego w Polsce. W drugiej pokazaliśmy odwilż roku 1956, fenomen polskiej szkoły filmowej i „małą stabilizację” Gomułki. Teraz przechodzimy do lat 1965–1975. To dekada, w której PRL dwukrotnie zmieniła skórę: najpierw przeżyła upadek Gomułki, zdławiony krwią na Wybrzeżu, potem pojawienie się Edwarda Gierka, który obiecał drugą Polskę i nakarmił społeczeństwo kredytami. Marzec ’68, antysemicka czystka, udział polskich czołgów w inwazji na Czechosłowację. Grudzień ’70 i masakra stoczniowców. Wreszcie „dekada sukcesu”: kolorowa telewizja, Fiat 126p, Czterdziestolatek, ale też rosnący dług i cicho narastający kryzys, który wybuchnie dopiero w 1976 roku. Między euforią a rozczarowaniem polskie społeczeństwo zaczynało rozumieć, że komunizm, nawet z ludzką twarzą, zostaje komunizmem. ...

Jesienią, kiedy świstaki zasypiają w norach z ostatnimi zapasami tłuszczu pod skórą, są najłatwiejszym łupem. Kto zna norę, ten znajdzie śpiącego lokatora. Wyciągnie go, zabije, sprzeda sadło na jarmarku jako cudowny lek na przepuklinę i kaszel. Jeden z ówczesnych przyrodników nazwał to „szatańską podłością". W połowie XIX wieku w polskich Tatrach żyło mniej niż sto świstaków. Kozice przetrzebiono podobnie. Kłusownicy znali każdy zakamarek, każdą ścieżkę, każde legowisko. Dwóch krakowskich profesorów wpadło wtedy na pomysł, który wygląda na szaleństwo: zatrudnić najgroźniejszych kłusowników jako strażników. Jędrzej Wala i Maciej Sieczka — legendarni „polowace" — złożyli przysięgę w urzędzie powiatowym w Nowym Targu. Od tego dnia mieli chronić zwierzęta, które jeszcze niedawno zabijali. ...

Piątego października 1868 roku galicyjski Sejm Krajowy we Lwowie uchwalił ustawę o ochronie świstaków i kozic tatrzańskich. Nic w tym zdaniu nie brzmi rewolucyjnie — dopóki nie uświadomimy sobie, że nigdy wcześniej żaden parlament na świecie nie objął ochroną prawną dzikich zwierząt ze względu na zagrożenie ich wyginięciem. Wcześniejsze prawo regulowało, kto ma prawo polować na czyim gruncie, albo zakazywało znęcania się nad zwierzętami domowymi. To był inny porządek pojęciowy. Galicyjska ustawa zadała pytanie, jakiego prawo dotąd nie znało: czy gatunek w ogóle przetrwa? ...

Piątego października 1868 roku galicyjski Sejm Krajowy we Lwowie uchwalił ustawę o tytule tak długim, że sam w sobie brzmi jak opowieść: „względem zakazu łapania, wytępienia i sprzedawania zwierząt alpejskich, właściwych Tatrom, świstaka i dzikich kóz". Podpisana następnie przez cesarza Franciszka Józefa, weszła w życie w lipcu 1869 roku. Był to akt bez precedensu. Wcześniejsze przepisy dotyczące zwierząt, zarówno w Europie, jak i na świecie, koncentrowały się na zakazie okrutnego traktowania. Galicyjska ustawa poszła o krok dalej: chroniła konkretne gatunki dzikich zwierząt przed zagładą. Historycy prawa uznają ją za pierwszą na świecie parlamentarną ustawę o ochronie gatunkowej. A że uchwalił ją polski (choć funkcjonujący w ramach monarchii habsburskiej) organ ustawodawczy, Polska może się pochwalić pionierską rolą w dziedzinie, która dziś nazywa się prawem ochrony przyrody. ...

Gdyby całą historię naszego gatunku — owe trzysta tysięcy lat istnienia Homo sapiens — zmieścić w jednej dobie, to niemal do ostatniej sekundy przed północą ludzi na Ziemi byłoby tak niewielu, że zmieściliby się w jednym współczesnym mieście. A potem, w ułamku tego symbolicznego dnia, populacja wystrzeliła w górę niczym rakieta. Z kilku milionów do ośmiu miliardów. Co się właściwie stało? Przyrost ludności to splątana opowieść o rewolucjach — rolniczej, przemysłowej, medycznej — ale też o katastrofach, które cofały demograficzny zegar. Epidemie i odkrycia naukowe, głody i nadwyżki żywności, wojny i długie dekady dobrobytu — wszystko to kształtowało krzywą populacji. ...

Kiedy w 1960 roku na obrzeżach Dubaju powstawał pierwszy nowoczesny pas startowy — piaszczysta droga, przy której stał niewielki terminal — nikt nie przypuszczał, że za pół wieku ten skrawek pustyni nad Zatoką Perską stanie się synonimem urbanistycznej megalomanii. Tymczasem historia Dubaju to bodaj najbardziej spektakularna metamorfoza miejska w dziejach współczesnej cywilizacji. Miasto, którego mieszkańcy jeszcze w latach pięćdziesiątych XX wieku zarabiali na życie wydobywaniem pereł z dna morskiego, dziś jest domem dla najwyższego budynku świata, sztucznych wysp w kształcie palm i lotniska obsługującego ponad 80 milionów pasażerów rocznie. ...

W pierwszej części cyklu opisaliśmy narodziny systemu — brutalną konsolidację władzy komunistycznej, mrok stalinizmu i codzienność w kraju rządzonym terrorem i propagandą. Teraz przenosimy się do lat 1955–1965. Dekada zaczęła się od śmierci dyktatora i nadziei na zmianę, a skończyła przytłaczającą rutyną reżimu, który nauczył się kontrolować społeczeństwo bez masowych aresztowań — za to przy pomocy cenzury, biurokracji i pustych półek sklepowych. Poznański Czerwiec i Polski Październik, wielkie nadzieje wiązane z Gomułką i gorzkie rozczarowania, gdy okazało się, że nowy przywódca nie zamierza demokratyzować systemu — jedynie go łatać. Ale też dekada kulturalnego rozkwitu: polska szkoła filmowa zdobywała międzynarodowe nagrody, a w piwnicach i klubach studenckich grany był jazz, którego władza nie potrafiła do końca ujarzmić. ...

Kto po raz pierwszy widzi zamek w Mosznej, ten zwykle milknie na chwilę. Strzelistych wież jest tyle, że oko nie nadąża za ich rachunkiem. Mury przechodzą z łagodnych krzywizn baroku w ostrołukowe szczeliny neogotyku, by za rogiem zaskoczyć loggią rodem z włoskiej willi renesansowej. Całość otacza park tak rozległy i stary, że trzysetletnie dęby giną gdzieś za kurtynami kwitnących rododendronów. Ta rezydencja (formalnie pałac, choć powszechnie nazywana zamkiem) nie powstała z jednego rzutu ołówka. Wyrosła z ambicji, katastrofy i odrobiny szaleństwa jednego rodu, który zmienił oblicze Górnego Śląska. No i z pieniędzy. Dużych pieniędzy. ...

Wyobraźmy sobie taką scenę. Letni wieczór, Mazury albo Kaszuby, dokładne miejsce nie ma znaczenia. Na leśnej polanie, w kręgu pochodni, kilkadziesiąt osób w lnianych szatach. Ognisko. Mężczyzna, którego tu nazywają żercą (to taki kapłan), wrzuca w płomienie kawałek chleba i leje miód. Modli się do Peruna, pana gromu. Ktoś gra na fujarkach. Ktoś bije w bęben. Ogień strzela iskrami, obecni odpowiadają chórem. Nie, to nie jest plan filmowy i nie festyn średniowieczny. Ci ludzie naprawdę w to wierzą. ...

Wstęp W historii literatury science fiction niewiele nazwisk brzmi tak doniosło jak Isaac Asimov. Ten urodzony w Rosji, wychowany w Nowym Jorku biochemik i profesor akademicki napisał lub zredagował ponad pięćset książek, stając się jednym z najbardziej płodnych i wpływowych autorów w dziejach piśmiennictwa. Jego cykl Fundacja, saga o rozpadzie galaktycznego imperium i próbie skrócenia epoki barbarzyństwa, należy do kanonu literatury światowej. Jego Trzy Prawa Robotyki weszły do zbiorowej wyobraźni na równi z prawami fizyki. Co więcej, Asimov pisał z równą swobodą o astrofizyce, biochemii, Biblii, Szekspirze i historii starożytnej – demonstrując erudycję, która budzi podziw do dziś. ...

Bankrut, który wydrukował wieczność 6 listopada 1455 roku. Refektarz klasztoru Bosych Braci w Moguncji, późna jesień, zimne mury. Ulrich Helmasperger, notariusz apostolski, starannie zanotował każde słowo przesłuchania. To, co zapisał, przetrwało do dziś jako jedyny współczesny dokument opisujący relację między Johannesem Gutenbergiem a jego głównym wierzycielem — Johannem Fustem. Gutenberg stał przed sądem. Właśnie ukończył druk Biblii. Sto osiemdziesiąt egzemplarzy, wszystkie wyprzedane z góry, nabywcy czekali. Pieniądze lada chwila miały spłynąć do kasy. I właśnie wtedy Fust zażądał spłaty pożyczek — łącznie ponad dwóch tysięcy dwudziestu sześciu guldenów z odsetkami. Termin: natychmiast. ...

Gdy 31 grudnia 2019 roku Światowa Organizacja Zdrowia otrzymała raport o 29 przypadkach zapalenia płuc niewiadomego pochodzenia w chińskim Wuhanie, nikt nie przypuszczał, że świat stoi u progu największego kryzysu zdrowotnego od czasów hiszpanki. Dziś, z dystansu kilku lat, możemy spojrzeć na pandemię COVID-19 nie przez pryzmat codziennych komunikatów o zakażeniach i zgonach, ale jako na złożone zjawisko, które na trwałe zmieniło oblicze współczesnego świata. To opowieść o wirusie, który w ciągu kilku miesięcy sparaliżował globalną gospodarkę, zweryfikował wydolność systemów ochrony zdrowia i odsłonił zarówno pokłady ludzkiej solidarności, jak i podziałów. ...

Latem 1944 roku, gdy front wschodni przetaczał się przez ziemie polskie, nad Wisłą rodził się nowy porządek — narzucony z zewnątrz, budowany na gruzach największej wojny w dziejach ludzkości i oparty na sowieckiej koncepcji państwa. Pierwsza dekada Polski Ludowej, obejmująca lata 1944–1955, to okres gwałtownych przemian, które zmieniły oblicze kraju na niemal pół stulecia. Tym artykułem otwieramy cykl poświęcony kolejnym dekadom PRL — od narodzin systemu aż po jego upadek. Na początek: geneza, warunki życia i fakty, które nawet dziś potrafią zaskoczyć. ...

Dla przybysza z Zachodu, który w upalny letni dzień wejdzie do chińskiej restauracji, widok miejscowych popijających parujące kubki z gorącą wodą może być nie lada zaskoczeniem. W świecie, gdzie lód jest synonimem orzeźwienia, Chiny pozostają wierne swojej wielowiekowej tradycji. Zwyczaj ten, często wyśmiewany w internetowych memach — słynne „duō hē rè shuǐ" (多喝热水), czyli „pij więcej gorącej wody" jako rada na wszystko — ma jednak głębokie korzenie historyczne, medyczne i społeczne. To znacznie więcej niż tylko nawyk: to element kulturowego kodu, który kształtował się przez tysiąclecia. ...

„Głos Lubelski" — pismo codzienne z Lublina Zarys historii jednej z najważniejszych gazet regionu lubelskiego „Głos Lubelski" to najdłużej wydawana gazeta codzienna w dziejach Lublina. Przez ponad ćwierć wieku — od 1913 do 1939 roku — kształtował opinię publiczną na Lubelszczyźnie i stanowił jedno z najważniejszych pism codziennych w regionie. Towarzyszył mieszkańcom w burzliwych czasach I wojny światowej, odzyskiwania niepodległości, budowy młodego państwa polskiego i narastającego kryzysu lat trzydziestych. Powstanie i pierwsze lata Gazetę założył w 1913 roku Feliks Moskalewski wraz z grupą działaczy Ligi Narodowej. Pierwszy numer ukazał się 22 marca 1913 roku — początkowo jako tygodnik. Po wydaniu 36 numerów pismo przekształcono w dziennik. Był to przełomowy moment dziejów — zbliżał się wybuch I wojny światowej, a ziemie polskie wciąż pozostawały pod zaborami. Lublin, leżący wówczas w Królestwie Polskim pod panowaniem rosyjskim, był ważnym ośrodkiem życia kulturalnego i politycznego. „Głos Lubelski" od początku stawiał sobie za cel informowanie czytelników o wydarzeniach lokalnych, krajowych i międzynarodowych, a jednocześnie budowanie poczucia wspólnoty narodowej. ...

Geneza Walentynki, obchodzone corocznie 14 lutego, należą dziś do najbardziej rozpoznawalnych świąt na świecie. Miliony par wymieniają tego dnia kwiaty, czekoladki, kartki z wyznaniami miłości i drobne upominki. Trudno jednak podejrzewać, że za tą sielankową tradycją kryje się historia pełna zagadek, krwawych rytuałów starożytnego Rzymu, męczeństwa wczesnochrześcijańskich świętych oraz literackich mitów średniowiecznej Anglii. Poniższy tekst przedstawia genezę i dzieje Walentynek — od pogańskich Luperkaliów, przez kult świętego Walentego, po współczesną komercjalizację tego święta. ...

Geneza Igrzyska olimpijskie to zjawisko bez precedensu w historii cywilizacji. Niewiele ludzkich instytucji może pochwalić się ciągłością — choćby symboliczną — sięgającą niemal trzech tysięcy lat. Od skromnego biegu na jedną długość stadionu w Olimpii w 776 roku p.n.e., przez blisko dwunastu wieków starożytnych zawodów ku czci Zeusa, aż po współczesne widowisko gromadzące ponad dwieście narodów i miliardy widzów — igrzyska przeszły drogę, która jest zarazem historią sportu, polityki, religii i ludzkiej potrzeby rywalizacji. Poniższy tekst przedstawia tę drogę: od mitycznych początków, przez upadek i zapomnienie, po spektakularne odrodzenie u schyłku XIX wieku i burzliwą ewolucję w XX i XXI stuleciu. ...

Kuba Kuba – to słowo samo w sobie brzmi jak rytm kongi, jak szmer fal rozbijających się o hawański Malecón, jak szept historii zapisanej w spękanych murach kolonialnych kamienic. Największa wyspa Karaibów, Republika Kuby, to znacznie więcej niż kropka na mapie u wejścia do Zatoki Meksykańskiej. To żywy organizm, w którym pulsuje krew kilku kontynentów – Europy, Afryki i Ameryk. To miejsce, gdzie czas zatrzymał się i jednocześnie gnał naprzód, gdzie stare chevrolety z lat pięćdziesiątych dzielą ulice z młodzieżą przeglądającą smartfony, gdzie rewolucyjne hasła na murach blakną pod tropikalnym słońcem, a nadzieje i rozczarowania mieszają się jak rum z colą. ...

Wenezuela to państwo na północy Ameryki Południowej, o powierzchni ok. 916 tys. km², ze stolicą w Caracas i populacją szacowaną na ok. 28–30 mln mieszkańców. Jest jednym z najbardziej zurbanizowanych krajów regionu, a zdecydowana większość ludzi żyje w pasie miast na północy, między górami a Morzem Karaibskim. ...

Cynamon: od luksusu do codzienności – historia, właściwości i kulturowe konteksty najstarszej przyprawy świata Cynamon – przyprawa, która dziś kojarzy się z bożonarodzeniową szarlotką, poranną owsianką i kawą z sieciówki, przez tysiąclecia był symbolem luksusu, potęgi i… nieprzyzwoicie wysokich marż kupieckich. Jego historia to opowieść o podróżach, religii, magii, medycynie i ekonomii. Dziś, gdy szczypta cynamonu kosztuje mniej niż bilet tramwajowy, łatwo zapomnieć, że przez wieki był on bardziej pożądany niż złoto. ...

Guma do żucia – produkt codzienny, niepozorny, a jednak zaskakująco złożony. Jej historia sięga starożytnych cywilizacji, jej skład ewoluował wraz z rozwojem technologii, a wpływ na zdrowie i kulturę budzi nieustanne dyskusje. Przyjrzyjmy się bliżej temu fenomenowi – od żywic żutych przez Majów po nowoczesne gumy funkcjonalne. ...