Geneza

Walentynki, obchodzone corocznie 14 lutego, należą dziś do najbardziej rozpoznawalnych świąt na świecie. Miliony par wymieniają tego dnia kwiaty, czekoladki, kartki z wyznaniami miłości i drobne upominki. Trudno jednak podejrzewać, że za tą sielankową tradycją kryje się historia pełna zagadek, krwawych rytuałów starożytnego Rzymu, męczeństwa wczesnochrześcijańskich świętych oraz literackich mitów średniowiecznej Anglii. Poniższy tekst przedstawia genezę i dzieje Walentynek — od pogańskich Luperkaliów, przez kult świętego Walentego, po współczesną komercjalizację tego święta.

Luperkalia — pogańskie korzenie

Jednym z najczęściej wskazywanych antycznych protoplastów Walentynek jest rzymskie święto Luperkaliów (Lupercalia), obchodzone w dniach 13–15 lutego. Uroczystości te sięgały co najmniej VI wieku p.n.e. i były poświęcone bogowi Faunusowi, opiekunowi stad i pól (utożsamianemu niekiedy z bóstwem zwanym Lupercus). Święto nawiązywało również do mitu założycielskiego Rzymu — legendy o wilczycy, która wykarmiła Romulusa i Remusa.

Obrzędy Luperkaliów odbywały się u podnóża Wzgórza Palatyńskiego, w grocie zwanej Lupercal. Kapłani z bractwa Luperci składali ofiary z kozłów i psów, po czym z ich skór wycinali pasy. Następnie, odziani jedynie w przepaski z tychże skór, biegali ulicami Rzymu, uderzając napotykane kobiety rzemieniami. Wierzono, że ten rytuał zapewnia płodność i łatwy poród. Choć może się to wydawać brutalne, Luperkalia cieszyły się ogromną popularnością i przetrwały nawet 150 lat po legalizacji chrześcijaństwa w Imperium Rzymskim.

Warto podkreślić, że współcześni historycy, w tym Jack B. Oruch z Uniwersytetu Kansas, kwestionują bezpośredni związek między Luperkaliami a Walentynkami. Luperkalia miały przede wszystkim charakter puryfikacyjny i zdrowotny, a ich powiązanie z miłością romantyczną jest w dużej mierze wytworem XVIII-wiecznych antykwariuszy, takich jak Alban Butler, autor monumentalnego dzieła The Lives of the Fathers, Martyrs, and Other Principal Saints (1756–1759).

Święty Walenty — męczennik i patron zakochanych

Kim był święty Walenty?

Kościół katolicki uznaje co najmniej trzech świętych o imieniu Walenty (łac. Valentinus), z których wszyscy ponieśli męczeńską śmierć. Dwaj najczęściej łączeni z dniem 14 lutego to: Walenty z Rzymu, kapłan, oraz Walenty z Terni (Interamna), biskup. Niektórzy badacze sądzą, że mogła to być w istocie jedna i ta sama osoba.

Według jednej z legend, kapłan Walenty żył w III wieku za panowania cesarza Klaudiusza II Gockiego. Cesarz ten, przekonany, że żonaci mężczyźni są gorszymi żołnierzami od kawalerów, zakazał młodym mężczyznom zawierania małżeństw. Walenty, uznając ten dekret za niesprawiedliwy, potajemnie udzielał ślubów chrześcijańskim parom. Gdy jego działalność została odkryta, cesarz nakazał jego egzekucję.

Inna tradycja głosi, że Walenty przywrócił wzrok niewidomej córce swego strażnika, a przed śmiercią napisał do niej list, podpisując go słowami: „Od Twojego Walentego" — co miało dać początek tradycji walentynkowych wyznań. Jeszcze inna opowieść mówi, że Walenty wycinał z pergaminu serca i wręczał je prześladowanym chrześcijanom oraz żołnierzom, przypominając im o Bożej miłości — co mogło zainspirować symbol serca obecny w ikonografii tego święta.

Ustanowienie święta liturgicznego

Święto liturgiczne ku czci świętego Walentego zostało wpisane do kalendarza kościelnego co najmniej w VIII wieku, o czym świadczy wzmianka w Sakramentarzu gelazjańskim. Pod koniec V wieku papież Gelazjusz I zakazał obchodzenia Luperkaliów. Niektóre źródła podają, że zastąpił je świętem ku czci świętego Walentego, choć brak na to jednoznacznych dowodów historycznych.

Według niektórych przekazów w 1496 roku papież Aleksander VI oficjalnie ogłosił Walentego z Terni patronem zakochanych. W 1969 roku Kościół katolicki usunął święto świętego Walentego z ogólnego kalendarza rzymskiego, pozostawiając je jedynie w kalendarzach lokalnych. Nie wpłynęło to jednak w żaden sposób na świecką popularność Walentynek.

Relikwie

Relikwie świętego Walentego są przechowywane w wielu miejscach Europy. Jego czaszka, ozdobiona kwiatami, eksponowana jest w bazylice Santa Maria in Cosmedin w Rzymie. Inne relikwie znajdują się w kościele karmelitów przy Whitefriar Street w Dublinie, dokąd w dniu 14 lutego przybywają pielgrzymi modlący się o miłość. Kolejne relikwie odkryto w 2003 roku w Pradze, w bazylice św. Piotra i Pawła na Wyszehradzie, a także w słowackich Koszycach i miasteczku Nováky.

Geoffrey Chaucer i narodziny romantycznej tradycji

Wbrew powszechnemu przekonaniu, przez ponad tysiąc lat po śmierci świętego Walentego dzień 14 lutego nie miał żadnych romantycznych konotacji. Przełom nastąpił dopiero w XIV wieku za sprawą angielskiego poety Geoffreya Chaucera (ok. 1340–1400).

W swoim poemacie Parlement of Foules (Parlament ptaków), napisanym prawdopodobnie w latach 1381–1382, Chaucer opisał wizję senną, w której ptaki gromadzą się w dniu świętego Walentego, by wybrać sobie partnera na okres godowy. Poemat, liczący około 700 wersów i napisany strofą królewską (rhyme royal), jest powszechnie uważany za najwcześniejszy utwór literacki łączący dzień świętego Walentego z tematyką miłosną.

Jak wykazał Jack B. Oruch w swoim przełomowym artykule z 1981 roku, opublikowanym w czasopiśmie Speculum, nie istnieje żaden wcześniejszy tekst wiążący święto Walentego z romantyczną miłością. Oruch konkluduje, że Chaucer był najprawdopodobniej twórcą tego kulturowego skojarzenia. Wielu badaczy uważa, że poemat był alegorią nawiązującą do zaślubin piętnastoletniego króla Ryszarda II z Anną Czeską w 1382 roku.

Popularyzacji tego motywu dokonali kolejni poeci. W XV wieku Karol, książę Orleanu, uwięziony w londyńskiej Tower po klęsce pod Azincourt (1415), napisał do swojej żony wiersz uważany za najstarszą zachowaną walentynkę — rękopis przechowywany jest do dziś w British Library. William Szekspir utrwalił romantyczny charakter święta w swoich dramatach, między innymi w Hamlecie, gdzie Ofelia śpiewa piosenkę o dniu świętego Walentego.

Symbolika Walentynek – serca, róże, i motywy związane ze świętem 14 lutego
Walentynki – ich geneza i symbolika.
AI / faleinspiracji.pl / CC BY 4.0

Walentynki w epoce nowożytnej i współczesnej

Kartki walentynkowe — od rękopisu po masową produkcję

Tradycja wręczania walentynkowych kartek rozwinęła się w Anglii w okresie późnego średniowiecza i renesansu. W XVII i XVIII wieku ręcznie wykonywane kartki, często ozdobione koronkowymi wzorami i kwiatowymi motywami, stały się popularnym sposobem wyrażania uczuć. Rewolucja przemysłowa XIX wieku przyniosła możliwość masowej produkcji drukowanych kartek.

W Stanach Zjednoczonych tradycja walentynkowych kartek zyskała popularność w okresie wojny o niepodległość, kiedy żołnierze pisali odręczne wyznania do ukochanych. Za pionierką amerykańskiego przemysłu walentynkowego uważana jest Esther Howland z Worcester w stanie Massachusetts, która w latach 40. XIX wieku rozpoczęła komercyjną produkcję ozdobionych kartek. W 1913 roku firma Hallmark Cards z Kansas City rozpoczęła masową produkcję walentynek, co zapoczątkowało współczesną erę komercjalizacji święta.

Współczesna komercjalizacja

Dziś Walentynki są potężnym zjawiskiem ekonomicznym. Według danych Greeting Card Association, w samych Stanach Zjednoczonych co roku wysyłane są setki milionów walentynkowych kartek, co czyni 14 lutego drugim — po Bożym Narodzeniu — najpopularniejszym dniem ich wysyłania. Globalne wydatki na prezenty walentynkowe — kwiaty, czekoladki, biżuterię czy kolacje w restauracjach — sięgają dziesiątek miliardów dolarów.

Walentynki obchodzone są nie tylko w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, ale także w Kanadzie, Australii, Francji, Meksyku, Argentynie, Korei Południowej, Japonii i wielu innych krajach. Na Filipinach 14 lutego jest najpopularniejszą datą rocznic ślubnych. Jednocześnie święto to budzi kontrowersje w niektórych państwach, takich jak Indonezja, Arabia Saudyjska czy Malezja, gdzie jest postrzegane jako obcy import kulturowy.

Walentynki w Polsce

W Polsce Walentynki zaczęto obchodzić na szerszą skalę dopiero po 1989 roku, wraz z otwarciem na zachodnie wzorce kulturowe. Tradycyjnym polskim świętem zakochanych było raczej wspomnienie świętego Andrzeja (Andrzejki, 30 listopada), kiedy to wróżono o przyszłym małżeństwie. Mimo to Walentynki szybko zakorzeniły się w polskiej kulturze i dziś stanowią istotne święto, szczególnie wśród młodszego pokolenia. Polacy wymieniają tego dnia kartki, kwiaty (zwłaszcza czerwone róże), czekoladki i drobne upominki.

Wątek azjatycki — Japonia, Korea Południowa i Biały Dzień

Azja Wschodnia wypracowała zupełnie odrębną tradycję walentynkową, która zasługuje na szczególną uwagę ze względu na jej oryginalność i kulturową głębię.

W Japonii Walentynki dotarły za pośrednictwem zachodnich kampanii reklamowych już w latach 30. XX wieku, ale na dobre zakorzeniły się dopiero w latach 50. i 60. Japońska wersja święta odwróciła jednak zachodni schemat: to kobiety wręczają czekoladki mężczyznom, a nie odwrotnie. Z czasem wykształcił się rozbudowany system kategorii podarunków. Honmei-choko (本命チョコ, „czekoladki prawdziwych uczuć") — często ręcznie robione — przeznaczone są dla partnera lub osoby, wobec której darczyni żywi romantyczne uczucia. Giri-choko (義理チョコ, „czekoladki z obowiązku") wręczane są kolegom z pracy, przełożonym i znajomym jako wyraz grzeczności i wdzięczności, bez podtekstu romantycznego. W ostatnich latach pojawiły się kolejne kategorie: tomo-choko (友チョコ) dla przyjaciółek, gyaku-choko (逆チョコ) — „odwrócone czekoladki" od mężczyzn dla kobiet — a także coraz popularniejsze jibun-choko (自分チョコ), czyli czekoladki kupowane po prostu dla siebie.

Dopełnieniem japońskich Walentynek jest Biały Dzień (White Day), obchodzony 14 marca — dokładnie miesiąc później. Tego dnia mężczyźni odwzajemniają walentynkowe prezenty, tradycyjnie wręczając białą czekoladę, ciastka, słodycze lub biżuterię. Zwyczaj ten zainicjowało w 1978 roku Ogólnojapońskie Stowarzyszenie Przemysłu Cukierniczego, promując ideę „dnia odpowiedzi" na Walentynki. Popularna (choć nie powszechnie przestrzegana) zasada sanbai gaeshi (三倍返し) nakazuje, by odwzajemniony prezent był dwu- lub trzykrotnie droższy od otrzymanego.

Korea Południowa przejęła zarówno walentynkowy schemat (14 lutego — kobiety obdarowują mężczyzn), jak i Biały Dzień (14 marca — mężczyźni odwzajemniają gesty), dodając jednak własny, zupełnie unikalny element: Czarny Dzień (Black Day, 블랙데이), obchodzony 14 kwietnia. Tego dnia osoby samotne, które nie otrzymały prezentów ani w Walentynki, ani w Biały Dzień, spotykają się, ubierają na czarno i wspólnie jedzą jjajangmyeon (짜장면) — makaron w czarnym sosie z czarnej fasoli. To, co mogłoby brzmieć melancholijnie, w praktyce ma charakter żartobliwy i towarzyski — jest celebracją singielstwa, solidarności i autoironii. Co więcej, koreański kalendarz miłosny obejmuje aż czternaście „świąt zakochanych" (po jednym czternastego dnia każdego miesiąca), w tym Dzień Róż (maj), Dzień Pocałunku (czerwiec) czy Dzień Srebra (lipiec).

Azjatyckie warianty Walentynek ilustrują fascynujący proces kulturowej adaptacji: zachodnie święto zostało nie tyle przejęte, ile gruntownie przebudowane zgodnie z lokalnymi kodami społecznymi — japońską etyką obdarowywania, koreańskim kultem wzajemności i wszechobecnym duchem komercyjnej kreatywności.

Symbolika Walentynek

Ikonografia Walentynek jest bogata i wielowarstwowa. Serce, najważniejszy symbol święta, może wywodzić się z legendy o świętym Walentym wycinającym pergaminowe serca dla chrześcijańskich żołnierzy. Kupidyn (Amor), rzymski bóg miłości z łukiem i strzałami, został przejęty z tradycji antycznej. Kolor czerwony symbolizuje namiętność i miłość, a różowy — delikatność uczucia. Gołębie, tradycyjnie kojarzone z wiernością, nawiązują do średniowiecznego przekonania, że 14 lutego ptaki rozpoczynają sezon godowy — motyw utrwalony przez Chaucera. Ametyst, kamień urodzinowy lutego, bywa kojarzony ze świętym Walentym, który według legendy nosił pierścień z wygrawerowanym Kupidynem.

Udanych Walentynek

Historia Walentynek jest fascynującą mozaiką mitu, wiary, literatury i komercji. Od brutalnych obrzędów Luperkaliów, przez tragiczną historię wczesnochrześcijańskiego męczennika, po liryczną wizję Geoffreya Chaucera — każda epoka dodała nową warstwę znaczeń do tego, co dziś znamy jako święto zakochanych. Choć współczesne Walentynki bywają krytykowane za nadmierną komercjalizację, u ich źródeł leżą uniwersalne ludzkie pragnienia: miłości, bliskości i wierności. Być może właśnie ta głębia sprawia, że niezależnie od epoki i kultury, 14 lutego wciąż budzi emocje.

Literatura i źródła

Źródła cytowane w artykule

Literatura dodatkowa

  • Bennett, J.A.W. (1957). The Parlement of Foules: An Interpretation. Oxford: Clarendon Press.
  • Braddy, H. (1969). Chaucer’s “Parlement of Foules” in Its Relation to Contemporary Events. New York: Octagon Books.
  • Brewer, D.S. (red.) (1960). The Parlement of Foulys. London: Thomas Nelson and Sons.
  • Howard, D.R. (1987). Chaucer: His Life, His Works, His World. New York: Dutton.
  • Kelly, H.A. (1986). Chaucer and the Cult of Saint Valentine. Leiden: Brill.
  • Lynch, K.L. (2000). Chaucer’s Philosophical Visions. Rochester, N.Y.: D.S. Brewer.
  • Robinson, F.N. (red.) (1957). The Complete Works of Geoffrey Chaucer. Boston: Houghton Mifflin.
  • Schmidt, L.E. (1995). Consumer Rites: The Buying and Selling of American Holidays. Princeton: Princeton University Press.
  • Scullard, H.H. (1981). Festivals and Ceremonies of the Roman Republic. London: Thames and Hudson.
  • Wiseman, T.P. (1995). The God of the Lupercal. The Journal of Roman Studies, 85, 1–22.