Technologia

Wyobraź sobie alarm przeciwpożarowy, który milczy podczas siedmiu na dziesięć pożarów, ale budzi cię w co piątą spokojną noc. Nie kupiłbyś takiego czujnika. A gdyby ktoś zamontował go w twoim szpitalu? Dokładnie to zrobił Epic Sepsis Model — system wykrywania sepsy wdrożony w setkach amerykańskich placówek medycznych. Nie rozpoznawał choroby u dwóch trzecich pacjentów, u których rzeczywiście się rozwijała. Jednocześnie zasypywał personel fałszywymi alarmami. Nikt go celowo nie zaprogramował, żeby zawodziła. Po prostu uczył się ze wzorców, których ludzie nie kontrolowali — i podejmował decyzje, których nikt świadomie nie podjął. ...

Algorytm nie musi być złośliwy, żeby wyrządzić szkodę. Wystarczy, że uczy się ze świata takim, jaki jest — z jego nierównościami, uprzedzeniami i ślepymi plamami. System rekrutacyjny wytrenowany na dekadzie danych korporacyjnych zaczyna karać kobiece CV. Algorytm szpitalny mierzący wcześniejsze wydatki na leczenie zamiast stanu zdrowia systematycznie odsuwał czarnoskórych pacjentów od opieki. Żaden człowiek nie podjął tych decyzji. A jednak decyzje zapadły — cicho, automatycznie, na skalę przemysłową. To właśnie dlatego regulacje sztucznej inteligencji stały się jednym z najważniejszych pól legislacyjnych dekady. Ale sposób, w jaki trzy największe potęgi gospodarcze próbują okiełznać tę technologię, mówi więcej o ich wizji świata niż o samej AI. ...

W 2014 roku zespół inżynierów Amazona zbudował algorytm, który miał automatycznie oceniać CV kandydatów do pracy. System uczył się na podstawie dziesięciu lat historycznych danych o zatrudnieniu — a ponieważ branża technologiczna jest zdominowana przez mężczyzn, szybko nauczył się traktować męskie życiorysy jako wzorcowe. Obniżał punktację za słowo „women’s" w nazwie organizacji studenckiej. Karał absolwentki uczelni kobiecych. Amazon porzucił projekt w 2017 roku, a firma oficjalnie oświadczyła, że narzędzie nigdy nie było stosowane w realnej rekrutacji. Ale sam fakt, że algorytm wytrenowany na danych korporacji z listy Fortune 500 odtworzył i wzmocnił płciowe uprzedzenia — bez niczyjej złośliwej intencji — mówi o problemie więcej niż jakiekolwiek teoretyczne rozważania. ...

Gdzieś na równinie Utopia Planitia, pokryty rudym pyłem, stoi łazik o kształcie motyla. Zhurong miał pracować dziewięćdziesiąt marsjańskich dni. Przepracował trzysta czterdzieści siedem. Potem zasnął przed zimą i już się nie obudził. Zdjęcia satelitarne NASA potwierdziły: nieruchomy, zasypany, samotny. Koniec misji. Tyle że historia chińskiego programu kosmicznego jest historią rzeczy, które miały się nie udać. Rakieta z 1960 roku, która osiągnęła osiem kilometrów — przy czym jej twórca był deportowanym z Ameryki naukowcem, którego Waszyngton uznał za zagrożenie. Satelita, który przez dwadzieścia dni nadawał patriotyczną melodię, zanim zgasły baterie. Lądownik, który jako pierwszy w historii dotknął niewidocznej strony Księżyca. ...

W 1955 roku Stany Zjednoczone deportowały Qian Xuesena — fizyka, który współtworzył podwaliny amerykańskiego programu rakietowego. Oficjalny powód: podejrzenia o sympatie prokomunistyczne. Nieoczekiwany skutek: Chiny otrzymały człowieka, który rok po powrocie przedstawił władzom w Pekinie gotowy plan budowy programu kosmicznego. Jeden z amerykańskich admirałów miał później powiedzieć, że deportacja Qiana była równoznaczna z podarowaniem przeciwnikowi kilku dywizji. To nie jest anegdota. To wzorzec, który powtórzył się w chińskiej kosmonautyce wielokrotnie: zamknięte drzwi stawały się zaproszeniem do zbudowania własnego domu. ...

Kiedy 24 kwietnia 1970 roku z głośników w całych Chinach popłynęła melodia Dong Fang Hong („Wschód jest czerwony"), nadawana z orbity przez pierwszego chińskiego satelitę, niewiele osób na świecie traktowało Państwo Środka jako poważnego gracza kosmicznego. Był to kraj wciąż pogrążony w chaosie rewolucji kulturalnej, technologicznie odległy od Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego. Pięćdziesiąt sześć lat później Chiny dysponują własną permanentnie załogową stacją kosmiczną, posiadają próbki gruntu z niewidocznej strony Księżyca i przygotowują się do wysłania taikonautów na Srebrny Glob. ...

W 1992 roku szef rosyjskiego wywiadu stanął przed kamerami i powiedział prawdę. Jewgienij Primakow oficjalnie przyznał, że to KGB stało za wieloletnią kampanią wmówienia światu, iż wirus HIV powstał w amerykańskim laboratorium wojskowym. Kłamstwo miało autorów. Autorzy się przyznali. Sprawa powinna być zamknięta. Trzynaście lat później badacze zapytali Afroamerykanów, czy wierzą, że AIDS jest chorobą stworzoną przez człowieka. Blisko połowa odpowiedziała: tak. Jest coś niepokojącego w kłamstwie, które przeżywa własne wyznanie. Nie chodzi już o to, kto je wymyślił ani w jakim celu. Chodzi o to, że fałsz — powtórzony wystarczająco wiele razy, w wystarczająco wielu językach, przez wystarczająco wielu ludzi — przestaje potrzebować swojego twórcy. Zaczyna żyć własnym życiem, zadomowiony w umysłach, których nikt już nie potrafi skorygować. ...

Dezinformacja nie jest wynalazkiem internetu. Gdy w 1274 roku p.n.e. faraon Ramzes II ruszył na Hetytów, dał się zwieść dwóm rzekomym dezerterom, którzy podali mu fałszywe informacje o pozycji wrogich wojsk. Ramzes wpadł w pułapkę, o mało nie zginął — a potem kazał wyryć na ścianach świątyń propagandową wersję bitwy, w której przedstawił się jako triumfator. Celowe kłamstwo jako broń i narzędzie kreowania rzeczywistości — trzy tysiące lat temu schemat był już gotowy. ...

W 1274 roku p.n.e. nad rzeką Orontes w dzisiejszej Syrii rozegrała się bitwa pod Kadesz — jedno z najlepiej udokumentowanych starć starożytności. Faraon Ramzes II ruszył na północ przeciw Hetytom. Po drodze napotkał dwóch beduinów z plemienia Szasu, którzy podali się za dezerterów z obozu hetyckiego i zeznali, że armia króla Muwatallisa II stacjonuje daleko na północ, pod Aleppo. Ramzes uwierzył i ruszył naprzód, odcinając się od głównych sił swojej armii. Była to pułapka. Obaj „dezerterzy" okazali się agentami Hetytów, celowo wysłanymi, by zmylić faraona. Główne siły hetyckie — tysiące rydwanów i piechoty — czekały ukryte tuż za miastem. ...

Balonik z helem jest czymś tak zwyczajnym, że nie zastanawiamy się, co właściwie trzymamy w ręku. Gumowa powłoka, sznurek, kilkanaście litrów gazu, który ciągnie ku górze. Dziecko puszcza — i balonik znika w niebie. Koniec zabawy. Tyle że to nie jest koniec. Gumowa powłoka pęka w stratosferze, a uwolniony hel wędruje dalej. Przez mezopauzę, termosferę, egzosferę — aż tam, gdzie grawitacja Ziemi przestaje wystarczać. Każdy atom helu, który przekroczy tę granicę, odchodzi na zawsze. Nie ma drogi powrotnej. ...

Hel to jedyny pierwiastek odkryty najpierw na innym ciele niebieskim, a dopiero potem na Ziemi. Przez niemal trzydzieści lat istniał wyłącznie jako zagadkowa żółta linia w widmie słonecznym — substancja bez masy, bez próbki, bez dowodu, że ma cokolwiek wspólnego z naszą planetą. Dziś wiemy, że jest wszędzie: stanowi jedną czwartą masy zwykłej materii we Wszechświecie. A jednocześnie na Ziemi powoli go ubywa — bo każdy atom wypuszczony w powietrze ucieka w kosmos bezpowrotnie. ...

Jest tylko jeden pierwiastek chemiczny, który ludzkość poznała najpierw na Słońcu, a dopiero potem na Ziemi. Przez prawie trzy dekady istniał wyłącznie jako tajemnicza żółta linia w widmie słonecznym — bezbarwny, bezwonny, lżejszy od powietrza. Nikt go nie widział, nie dotknął, nie zamknął w probówce. Dopiero pod koniec XIX wieku okazało się, że jest tuż obok nas, uwięziony w skałach. Dziś hel napędza rezonanse magnetyczne, chłodzi akceleratory cząstek i umożliwia produkcję chipów komputerowych. A jednocześnie powoli się kończy — bo każdy atom, który wypuścimy w powietrze, ucieka w kosmos bezpowrotnie. ...

Powierzchnia Marsa jest lepiej zmapowana niż dno ziemskich oceanów. To zdanie powtarza się w publikacjach naukowych od lat i brzmi jak dziennikarski chwyt, ale dane są bezlitosne: w połowie 2025 roku zaledwie 27,3% dna oceanicznego zostało zbadane za pomocą nowoczesnych echosond wielowiązkowych. Ponad 260 milionów kilometrów kwadratowych istnieje na mapach jedynie w postaci przybliżeń wyliczonych z pomiarów satelitarnych grawitacji. Człowiek postawił stopę na Księżycu sześć razy. Na dno Rowu Mariańskiego, najgłębszego miejsca Ziemi, załogowe pojazdy zanurzały się zaledwie kilkanaście razy, a przez ponad pół wieku po pierwszym nurkowaniu nikt tam nie wracał. Oceany pokrywają siedemdziesiąt procent powierzchni planety, regulują klimat, generują ponad połowę tlenu — i kryją ekosystemy, o których istnieniu nie mieliśmy pojęcia jeszcze pięćdziesiąt lat temu. ...

14 marca 2023 roku firma OpenAI opublikowała GPT-4. Komunikat prasowy mówił o „najnowszym kamieniu milowym w skalowaniu głębokiego uczenia". Komentatorzy technologiczni odnotowali wydarzenie gdzieś między nowościami o Bingu, a plotkami o nadchodzącym iPhonie. Kilka mediów branżowych napisało recenzje. Internet wzruszył ramionami i poszedł dalej. Trzy lata później da się powiedzieć rzecz, której wtedy nie mówił prawie nikt: tamtego dnia nie odbyła się premiera kolejnego produktu. Tamtego dnia praca umysłowa przestała być wyłączną domeną człowieka. ...

Wyobraźmy sobie dwa światy. W pierwszym — dobrze nam znanym, europejskim — sięgamy po kartę płatniczą albo przykładamy telefon z aplikacją bankową do terminala. W drugim, azjatyckim, klient skanuje smartfonem wydrukowany na kartce kod QR, a pieniądze znikają z jego konta w sekundę. Bez pośrednictwa banku, karty czy kosztownego terminala. Te dwa światy dzieli nie tyle odległość geograficzna, co przede wszystkim filozofia myślenia o pieniądzu i technologii. W Azji — od Chin przez Indie po Indonezję — dokonała się cicha rewolucja, która sprawiła, że tamtejsze systemy płatnicze wyprzedzają europejskie o całe pokolenie technologiczne. Jak do tego doszło? I dlaczego Europa dopiero teraz próbuje nadrobić dystans? ...

Czym jest monokopter? Monokopter (ang. monocopter, czasem nazywany gyropterem) to rodzaj wiropłata, który do generowania siły nośnej wykorzystuje pojedyncze obracające się skrzydło lub łopatę wirnika. Nazwa pochodzi z połączenia greckiego przedrostka mono- (jeden) oraz słowa copter wywodzącego się od greckiego pteron (skrzydło). Jest to konstrukcja zasadniczo różniąca się od helikopterów, które posługują się wirnikiem o dwóch lub więcej łopatach, a także od wielowirnikowców (kwadrokopterów, heksakopterów), powszechnie używanych we współczesnych dronach. ...

Czasem przyszłość nie pachnie syntetycznym zapachem przyszłości. Pachnie rdzawą rudą, chemią i procesami, które niewielu z nas widzi. Pierwiastkami ziem rzadkich – grupą 17 pierwiastków chemicznych, których nie ma w żadnym zjawisku codziennym, a jednak bez nich prawie nic się nie porusza. One zasilają smartfony, turbiny wiatrowe, satelity, aparaty rezonansu magnetycznego i systemy zbrojeniowe. Są niewidzialne, lecz wszechobecne – a ich historia to opowieść o ambicji, monopolu i o tym, jak kilka krajów może kontrolować technologiczną przyszłość świata. ...

Huawei Technologies Co., Ltd. to chińskie przedsiębiorstwo technologiczne z siedzibą w Shenzhen, które w ciągu niespełna czterech dekad przekształciło się z małego pośrednika handlowego w globalnego giganta branży ICT (information and communications technology). Firma jest dziś nie tylko największym na świecie producentem urządzeń telekomunikacyjnych, ale także istotnym graczem w segmencie smartfonów, elektroniki użytkowej, chmury obliczeniowej oraz nowoczesnych rozwiązań dla motoryzacji. Mimo kontrowersji politycznych i sankcji handlowych — zwłaszcza ze strony Stanów Zjednoczonych — Huawei nie tylko przetrwał, ale rozwinął autorskie systemy operacyjne, zaawansowane procesory i kompleksowe ekosystemy cyfrowe, udowadniając swoją technologiczną niezależność. ...

Konstrukcje sięgające chmur, bloki betonowe ważące tyle co kilkadziesiąt rodzinnych aut i nieustanny ruch stali na niebie – bez tych maszyn nie byłoby wieżowców, mostów i infrastruktury, jaką znamy. Żurawie i dźwigi to bohaterowie rozwoju cywilizacyjnego, łączący mechanikę z marzeniami o wielkich rzeczach. Żeby zrozumieć naszą współczesną rzeczywistość, warto prześledzić losy tych maszyn – od starożytnych przekładni po samoorganizujące się floty żurawi przyszłości. ...