Geneza

Igrzyska olimpijskie to zjawisko bez precedensu w historii cywilizacji. Niewiele ludzkich instytucji może pochwalić się ciągłością — choćby symboliczną — sięgającą niemal trzech tysięcy lat. Od skromnego biegu na jedną długość stadionu w Olimpii w 776 roku p.n.e., przez blisko dwunastu wieków starożytnych zawodów ku czci Zeusa, aż po współczesne widowisko gromadzące ponad dwieście narodów i miliardy widzów — igrzyska przeszły drogę, która jest zarazem historią sportu, polityki, religii i ludzkiej potrzeby rywalizacji. Poniższy tekst przedstawia tę drogę: od mitycznych początków, przez upadek i zapomnienie, po spektakularne odrodzenie u schyłku XIX wieku i burzliwą ewolucję w XX i XXI stuleciu.

Starożytna Olimpia — gdzie sport spotykał sacrum

Miejsce i mit

Olimpia leżała w północno-zachodniej części Peloponezu, w dolinie rzeki Alfejos, na terytorium polis Elis. Nie była miastem w zwykłym rozumieniu tego słowa — była sanktuarium, świętym okręgiem (altis) poświęconym Zeusowi, władcy bogów olimpijskich. Według mitu Zeus objął to miejsce około 1200 roku p.n.e., znacząc swoją obecność piorunem ciśniętym ze szczytu Olimpu w święty gaj.

Mitologia grecka oferuje kilka konkurencyjnych wersji genezy igrzysk. W jednej z nich Herakles Idajski, jeden z daktylów (nie mylić z synem Zeusa), urządził bieg dla swoich czterech braci, aby zabawić nowo narodzonego Zeusa, i uwieńczył zwycięzcę wieńcem z gałązki oliwnej. Inna tradycja przypisuje założenie igrzysk herosowi Pelopsowi, który wygrał śmiertelny wyścig rydwanów z królem Ojnomaosem o rękę jego córki Hippodamii. Jeszcze inna wersja wskazuje na samego Heraklesa (syna Zeusa), który miał ustanowić zawody po pokonaniu króla Augiasza. Wspólnym mianownikiem tych opowieści jest głębokie splecenie sportu z religią: rywalizacja atletyczna była formą kultu, a nie świecką rozrywką.

Ilustracja przedstawiająca antycznych atletów rywalizujących na stadionie w Olimpii podczas starożytnych igrzysk olimpijskich
Antyczni zawodnicy podczas rywalizacji na stadionie w Olimpii – wizja artystyczna ukazująca atmosferę starożytnych igrzysk olimpijskich.
AI / faleinspiracji.pl / CC BY 4.0

Narodziny i program zawodów

Pierwsza potwierdzona olimpiada datowana jest tradycyjnie na 776 rok p.n.e. — rok, od którego Grecy rozpoczęli oficjalną rejestrację zwycięzców. Pierwszym odnotowanym triumfatorem był Koroibos z Elis, kucharz, który wygrał bieg na dystansie jednego stadionu (stadion), czyli około 192 metrów. Słowo stadion dało początek współczesnemu terminowi „stadion".

Przez pierwsze dekady igrzyska ograniczały się do tego jednego biegu. Program rozszerzał się stopniowo: w 724 roku p.n.e. dołączono bieg podwójny (diaulos), w 720 — bieg długodystansowy (dolichos), w 708 — zapasy i pięciobój (pentathlon, obejmujący bieg, skok w dal, rzut dyskiem, rzut oszczepem i zapasy). W 688 roku p.n.e. wprowadzono pięściarstwo, a w 648 — pankration, brutalny sport walki niemal bez reguł (zakazane było jedynie gryzienie i dłubanie w oczach). Wyścigi rydwanów, dodane w 680 roku p.n.e., stały się jedyną konkurencją, w której triumf przypadał właścicielowi zaprzęgu, nie woźnicy — co otwierało furtkę dla kobiet, formalnie wykluczonych z igrzysk. Słynna Kyniska ze Sparty dwukrotnie zwyciężyła w wyścigach rydwanów (396 i 392 p.n.e.), choć nigdy nie stanęła na stadionie osobiście.

Ekecheiria — święty rozejm

Jednym z najbardziej niezwykłych aspektów starożytnych igrzysk był tzw. rozejm olimpijski (ekecheiria), ogłaszany przez heroldów z Elis na kilka tygodni — a niekiedy nawet trzy miesiące — przed zawodami. Nie oznaczał on, wbrew romantycznym wyobrażeniom, powszechnego zawieszenia broni w całej Grecji. Jego istotą było zagwarantowanie bezpiecznego przejazdu (asylia) atletom, widzom i pielgrzymom zmierzającym do Olimpii. Sam okręg sakralny był strefą demilitaryzowaną, a za złamanie rozejmu groziły surowe kary finansowe i religijne. Mimo to zdarzały się naruszenia — w 420 roku p.n.e. Spartanie zostali wykluczeni z igrzysk za wkroczenie zbrojne na terytorium Elis w trakcie obowiązywania ekecheirii.

Więcej niż sport

Igrzyska w okresie swojego rozkwitu (V–II w. p.n.e.) były nie tylko imprezą sportową, ale prawdziwym festiwalem panhelleńskim. Na stadionie mogło zgromadzić się nawet czterdzieści tysięcy widzów, a w otoczeniu sanktuarium rozkładał się ogromny jarmark. Malarze, rzeźbiarze, poeci i retorzy prezentowali swoje dzieła — to tutaj Herodot miał odczytywać fragmenty swoich Dziejów. Polityczne sojusze ogłaszano publicznie, a zwycięstwo olimpijskie dawało atletom status bliski heroizacji: w rodzinnych polis stawiano im posągi, przyznawano dożywotnie utrzymanie na koszt państwa i zwalniano z podatków.

Centralnym punktem religijnym igrzysk była ofiara stu wołów (hekatombe) składana Zeusowi w środkowym dniu zawodów. W V wieku p.n.e. w sanktuarium stanęła świątynia Zeusa zaprojektowana przez architekta Libona, a w jej wnętrzu — kolosalny posąg bóstwa z kości słoniowej i złota, dzieło Fidiasza, uznane za jeden z siedmiu cudów świata starożytnego. Posąg mierzył około trzynastu metrów wysokości.

Schyłek i zapomnienie

Epoka rzymska

Po podboju Grecji przez Rzym w II wieku p.n.e. igrzyska straciły na znaczeniu politycznym, choć nie zniknęły. Rzymianie mieli ambiwalentny stosunek do greckich zawodów — nagość atletów była dla nich barbarzyńska, ale dostrzegali propagandowy potencjał igrzysk. Cesarz Neron w 67 roku n.e. osobiście wziął udział w zawodach (w wyścigu rydwanów wypadł z wozu, ale i tak „zwyciężył"), a cesarz August wybudował tymczasowy drewniany stadion dla greckich atletów.

Edykt Teodozjusza

W 393 roku n.e. cesarz Teodozjusz I wydał edykt zakazujący pogańskich festiwali, w tym igrzysk olimpijskich. Ostatnim odnotowanym zwycięzcą był pięściarz Zopyros z Aten (385 n.e.), choć dowody archeologiczne sugerują, że pewne formy zawodów mogły przetrwać jeszcze kilka dekad. Olimpia, pozbawiona patronatu cesarskiego, podupadła. Trzęsienia ziemi, powodzie i osuwiska pogrzebały ruiny sanktuarium pod warstwą mułu i ziemi. Przez blisko piętnaście stuleci miejsce narodzin igrzysk spało zapomniane.

Odrodzenie — Pierre de Coubertin i narodziny nowoczesnych igrzysk

Prekursorzy

Idea wskrzeszenia igrzysk kiełkowała w Europie na długo przed Coubertinem. W Grecji filantrop Evangelis Zappas sfinansował serię „Olimpiad Zappasowskich" w Atenach (1859, 1870, 1875, 1889), rozgrywanych na odrestaurowanym Stadionie Panatenajskim. W Anglii dr William Penny Brookes założył w 1850 roku Igrzyska Olimpijskie Wenlock (Wenlock Olympian Games) — lokalne zawody sportowe, które przetrwały do dziś i stały się bezpośrednią inspiracją dla Coubertina. To właśnie wizyta u Brookesa w 1890 roku nadała ostateczny kierunek planom młodego francuskiego barona.

Baron Pierre de Coubertin

Pierre de Frédy, baron de Coubertin (1863–1937), był francuskim pedagogiem i historykiem z arystokratycznej rodziny. Klęska Francji w wojnie francusko-pruskiej (1870–1871) głęboko go poruszyła i pchnęła ku poszukiwaniu sposobów moralnej regeneracji narodu — klucza upatrywał w reformie edukacji, a zwłaszcza w wychowaniu fizycznym, inspirując się wzorcami angielskich public schools i amerykańskich uniwersytetów.

W 1892 roku Coubertin publicznie zaproponował odrodzenie igrzysk olimpijskich na wykładzie w Sorbonie, ale jego apel nie spotkał się z entuzjazmem. Nie zniechęcił się — i 23 czerwca 1894 roku, podczas Międzynarodowego Kongresu Sportowego ponownie zwołanego na Sorbonie, delegaci z dwunastu krajów jednogłośnie poparli ideę wskrzeszenia igrzysk. Na tym samym kongresie powołano Międzynarodowy Komitet Olimpijski (MKOl) pod przewodnictwem Greka Demetriosa Vikelasa i ustalono, że pierwsze nowożytne igrzyska odbędą się w Atenach w 1896 roku.

Ateny 1896 — igrzyska I Olimpiady

Pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie odbyły się w dniach 6–15 kwietnia 1896 roku. Wzięło w nich udział 241 zawodników (wyłącznie mężczyzn) z czternastu krajów, rywalizujących w 43 konkurencjach w ramach dziewięciu dyscyplin. Główną areną był odnowiony Stadion Panatenajski, mogący pomieścić około osiemdziesięciu tysięcy widzów. Pierwszym nowożytnym medalistą olimpijskim został Amerykanin James Connolly, zwycięzca trójskoku (6 kwietnia 1896) — pierwszy laureat olimpijski od ponad piętnastu wieków.

Bohaterem igrzysk stał się Grek Spyridon Louis, zwycięzca maratonu — biegu, który sam w sobie był nowoczesnym wynalazkiem inspirowanym legendą o żołnierzu Filippidisie (lub Feidippidesie), mającym przebiec dystans z pola bitwy pod Maratonem do Aten z wieścią o zwycięstwie. Triumf Louisa zelektryzował ateńską publiczność i stał się symbolem udanych igrzysk. Sukces Aten 1896 utorował drogę do kontynuacji cyklu olimpijskiego — choć kolejne edycje (Paryż 1900, Saint Louis 1904) były zaledwie dodatkami do wystaw światowych i niemal zginęły w ich cieniu.

Symbole i ideały

Coubertin był nie tylko organizatorem, ale i twórcą całej symboliki olimpijskiej. W 1913 roku zaprojektował flagę z pięcioma splecionymi kołami — symbolem pięciu zamieszkanych kontynentów połączonych duchem sportu. Przejął i spopularyzował dewizę olimpijską Citius, Altius, Fortius („Szybciej, wyżej, mocniej"), autorstwa dominikańskiego zakonnika Henri Didona, zmodyfikowaną w 2021 roku przez dodanie słowa Communiter („wspólnie"). Opracował też Kartę Olimpijską, przysięgę zawodników i zasadnicze elementy ceremonii otwarcia i zamknięcia. Po śmierci w 1937 roku w Genewie jego ciało pochowano w Lozannie, ale zgodnie z testamentem serce barona spoczęło w marmurowej steli w Olimpii — symbolicznie łącząc nowoczesne igrzyska z ich starożytną kolebką.

Ewolucja w XX i XXI wieku

Igrzyska zimowe

Przez pierwsze dekady igrzyska nowożytne obejmowały wyłącznie dyscypliny letnie. W 1924 roku w Chamonix odbyły się pierwsze Zimowe Igrzyska Olimpijskie — początkowo jako „Tydzień Sportów Zimowych", oficjalnie uznane za I Zimowe Igrzyska retroaktywnie. Do 1992 roku igrzyska letnie i zimowe odbywały się w tym samym roku; od 1994 (Lillehammer) rozdzielono je dwuletnim przesunięciem, tak by co dwa lata świat przeżywał kolejne igrzyska.

Prekursor olimpiady zimowej – scena zimowych zawodów sportowych z początku XX wieku
Prekursor olimpiady zimowej – wizualizacja przedstawiająca wczesne zawody sportów zimowych, poprzedzające oficjalne Zimowe Igrzyska Olimpijskie.
Wizualizacja AI / faleinspiracji.pl / CC BY 4.0

Kobiety na igrzyskach

Starożytne igrzyska wykluczały kobiety niemal całkowicie (z wyjątkiem pośredniego udziału jako właścicielek zaprzęgów). Nowoczesne igrzyska otwierały się na uczestnictwo kobiet bardzo powoli. W Paryżu 1900 wystąpiło dwadzieścia dwie zawodniczki (w tenisie, żeglarstwie, krokiecie, jeździectwie i golfie), stanowiąc mniej niż 2,2% uczestników. Na igrzyskach w Tokio 2020 (rozegranych w 2021 r.) kobiety stanowiły już blisko 49% zawodników — najwyższy odsetek w historii. Paryż 2024 ogłoszono pierwszymi igrzyskami z pełną równością płci w liczbie uczestników.

Polityka i bojkoty

Igrzyska nigdy nie były wolne od polityki — zarówno w starożytności, jak i w epoce nowożytnej. Berlin 1936 stał się sceną propagandową dla nazistowskich Niemiec, choć jednocześnie czarnoskóry Amerykanin Jesse Owens zdobył cztery złote medale, podważając rasistowską ideologię gospodarzy. Meksyk 1968 zapisał się gestem „czarnej mocy" (Black Power salute) Tommiego Smitha i Johna Carlosa na podium. Monachium 1972 naznaczył tragiczny zamach terrorystyczny na izraelskich sportowców. Zimna wojna przyniosła wzajemne bojkoty: zachodni w Moskwie 1980 i wschodni w Los Angeles 1984. W XXI wieku kontrowersje dotyczyły między innymi wyboru Pekinu (2008, 2022) i kwestii praw człowieka.

Profesjonalizm i komercjalizacja

Coubertin wierzył w ideał amatorstwa — zawodnik miał uprawiać sport z czystej pasji, nie dla zysku. Zasada ta, obowiązująca przez większość XX wieku, prowadziła jednak do hipokryzji (atleci z bloku wschodniego byli de facto etatowymi sportowcami państwowymi) i ostatecznie upadła. Od lat 80. kolejne dyscypliny otwierały się na profesjonalistów — symbolicznym momentem było dopuszczenie amerykańskiego Dream Teamu (koszykarzy z NBA) na igrzyska w Barcelonie 1992. Równocześnie rosła rola praw telewizyjnych i sponsoringu korporacyjnego. Współczesne igrzyska to wielomiliardowy projekt, w którym idealizm olimpijski współistnieje z twardą logiką biznesu.

Współczesne wyzwania

Igrzyska XXI wieku stoją przed złożonymi wyzwaniami. Problem dopingu — od skandalu BALCO po systemowy doping państwowy ujawniony w raporcie McLarena (2016) — podważa wiarygodność rywalizacji. Koszty organizacji igrzysk wielokrotnie przekraczają budżety (Ateny 2004, Soczi 2014), co zniechęca potencjalne miasta-gospodarzy; liczba kandydatów w ostatnich cyklach spadła drastycznie. Kwestie zrównoważonego rozwoju i śladu ekologicznego megawydarzeń sportowych stają się coraz głośniejsze. Jednocześnie MKOl podejmuje próby modernizacji — włączając do programu nowe dyscypliny (skateboarding, surfing, breaking, wspinaczka sportowa), aby przyciągnąć młodszą publiczność.

Polscy olimpijczycy — wybrane karty historii

Polacy uczestniczą w igrzyskach od samych początków ery nowożytnej, choć na pierwszych igrzyskach w 1896 roku Polska nie istniała jako niepodległe państwo i polscy sportowcy startowali pod obcymi flagami. Oficjalny debiut reprezentacji Polski nastąpił na igrzyskach w Paryżu w 1924 roku. Wśród najjaśniejszych gwiazd polskiego olimpizmu wymienić należy Irenę Szewińską — wielokrotną medalistkę olimpijską w lekkoatletyce (1964–1976), jedyną zawodniczkę w historii, która zdobywała medale olimpijskie w biegu na 100, 200 i 400 metrów. Robert Korzeniowski to z kolei trzykrotny mistrz olimpijski w chodzie sportowym (2000–2004), a Jan Kowalczyk wywalczył historyczne złoto w skokach przez przeszkody na igrzyskach w Moskwie 1980. Zimowe igrzyska przyniosły Polsce sukcesy przede wszystkim w skokach narciarskich — złote medale Wojciecha Fortuny (Sapporo 1972) i Kamila Stocha (Soczi 2014, Pjongczang 2018) należą do najcenniejszych wspomnień polskiego sportu.

Igrzyska będą żyły

Historia igrzysk olimpijskich to opowieść o ludzkiej potrzebie mierzenia się z własnymi granicami — i z innymi. Od sakralnych biegów w gaju oliwnym Olimpii, przez rewolucyjną wizję Coubertina, po gigantyczne widowisko medialne XXI wieku, igrzyska nieustannie się zmieniają, zachowując zarazem rdzeń tego, co sprawiło, że przetrwały tysiąclecia: wiarę, że w uczciwej rywalizacji jest coś szlachetnego. Dopóki istnieje ta wiara — dopóty igrzyska będą żyły.

Literatura i źródła

Źródła cytowane w artykule

Literatura dodatkowa

  • Christesen, P. (2007). Olympic Victor Lists and Ancient Greek History. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Crowther, N.B. (2007). Sport in Ancient Times. Westport, CT: Praeger.
  • Finley, M.I., Pleket, H.W. (1976). The Olympic Games: The First Thousand Years. London: Chatto & Windus.
  • Guttmann, A. (2002). The Olympics: A History of the Modern Games. 2nd ed. Urbana: University of Illinois Press.
  • Kyle, D.G. (2007). Sport and Spectacle in the Ancient World. Malden, MA: Blackwell.
  • MacAloon, J.J. (2008). This Great Symbol: Pierre de Coubertin and the Origins of the Modern Olympic Games. London: Routledge.
  • Miller, S.G. (2004). Ancient Greek Athletics. New Haven: Yale University Press.
  • Perrottet, T. (2004). The Naked Olympics: The True Story of the Ancient Games. New York: Random House.
  • Spivey, N. (2004). The Ancient Olympics. Oxford: Oxford University Press.
  • Young, D.C. (1996). The Modern Olympics: A Struggle for Revival. Baltimore: Johns Hopkins University Press.