Wstęp

Wśród ssaków zamieszkujących oba kontynenty amerykańskie trudno o zwierzę bardziej rozpoznawalne i jednocześnie bardziej enigmatyczne niż mrówkojad wielki (Myrmecophaga tridactyla). Ten samotnik sawann i lasów tropikalnych, wyposażony w rurkowy pysk, sześćdziesięciocentymetrowy język i pazury zdolne rozkruszyć twardy jak beton termitier, jest żywym dowodem na to, jak daleko potrafi zajść ewolucyjna specjalizacja. Choć jego sylwetka trafia na okładki albumów przyrodniczych, rzeczywista wiedza o biologii mrówkojada wciąż pozostaje zaskakująco skromna, a sam gatunek balansuje na granicy zagrożenia wyginięciem.

Systematyka i nazewnictwo

Nazwa naukowa gatunku — Myrmecophaga tridactyla — pochodzi z greki i dosłownie oznacza „mrówkojad trójpalczasty". Nadał ją Karol Linneusz w 1758 roku w dziesiątym wydaniu Systema Naturae. Przez lata w literaturze funkcjonował także synonim Myrmecophaga jubata.

Mrówkojad wielki jest jedynym żyjącym przedstawicielem rodzaju Myrmecophaga. Wraz z tamanduami (rodzaj Tamandua) tworzy rodzinę mrówkojadowatych (Myrmecophagidae), która razem z rodziną Cyclopedidae — obejmującą niewielkiego mrówkojadka karłowatego (Cyclopes didactylus) — składa się na podrząd Vermilingua. W szerszym ujęciu, mrówkojady i leniwce należą do rzędu Pilosa, który wraz z pancernikami (rząd Cingulata) współtworzy nadrząd szczerbaków (Xenarthra) — jedną z najstarszych linii ewolucyjnych ssaków łożyskowych.

Wyróżnia się trzy podgatunki mrówkojada wielkiego: M. t. tridactyla zamieszkujący Amerykę Południową na wschód od Andów, M. t. centralis występujący od Hondurasu przez Amerykę Środkową po zachodnią Kolumbię, oraz M. t. artata ograniczony do północno-wschodniej Kolumbii i północno-zachodniej Wenezueli.

Infografika systematyczna: Xenarthra – Pilosa – Vermilingua – Myrmecophaga tridactyla
Schemat systematyczny: Xenarthra → Pilosa → Vermilingua → Myrmecophaga tridactyla.
Infografika: AI / faleinspiracji.pl / CC BY 4.0

Ewolucja i zapis kopalny

Historia ewolucyjna mrówkojadów sięga głęboko w mezozoik. Szczerbaki oddzieliły się od pozostałych ssaków łożyskowych około 65 milionów lat temu, pod koniec kredy. Rozejście się linii mrówkojadów i leniwców nastąpiło mniej więcej 58 milionów lat temu, w paleocenie. Linia prowadząca do współczesnego mrówkojada wielkiego i tamanduów rozeszła się z przodkami mrówkojadka karłowatego około 40 milionów lat temu, w eocenie, natomiast ostatni wspólny przodek rodzajów Myrmecophaga i Tamandua żył około 13 milionów lat temu, w miocenie.

Przez większą część swojej historii ewolucyjnej mrówkojady były ograniczone do Ameryki Południowej, wówczas będącej kontynentem-wyspą. Dopiero po uformowaniu się Przesmyku Panamskiego, około 3 milionów lat temu, mrówkojady — obok pancerników, leniwców naziemnych i wielu innych grup — przeniknęły do Ameryki Środkowej w ramach Wielkiej Wymiany Faunistycznej obu Ameryk.

Zapis kopalny mrówkojadów jest stosunkowo ubogi. Do znanych form kopalnych należą plioceński Palaeomyrmidon, bliski krewny mrówkojadka karłowatego, oraz mioceński Protamandua i Neotamandua, które łączyły cechy współczesnych tamanduów i mrówkojada wielkiego. Gatunek Neotamandua borealis uważany jest za potencjalnego przodka współczesnego mrówkojada wielkiego. Naziemny tryb życia Myrmecophaga wydaje się stosunkowo nowym nabytkiem ewolucyjnym — wcześniejsze formy były prawdopodobnie przynajmniej częściowo nadrzewne.

Budowa ciała

Mrówkojad wielki jest największym ze wszystkich czterech żyjących gatunków mrówkojadów. Całkowita długość ciała z ogonem wynosi od 182 do ponad 217 cm, z czego sam tułów z głową mierzy 100–140 cm, a ogon 65–90 cm. Masa ciała samców waha się między 33 a 50 kg, samic — między 27 a 47 kg, choć dymorfizm płciowy jest słabo wyrażony na zewnątrz i odróżnienie płci „na oko" bywa trudne.

Najbardziej charakterystycznym elementem sylwetki jest wyjątkowo wydłużona głowa, mierząca około 30 cm, z rurkowatym pyskiem zakończonym maleńkim otworem gębowym. W pysku nie ma ani jednego zęba — mrówkojad jest zwierzęciem całkowicie bezzębnym. Za to dysponuje językiem o długości do 60 cm, pokrytym drobnymi kolcami i obficie zwilżanym lepką śliną wydzielaną przez ogromne gruczoły ślinowe. Język może być wysuwany i cofany z częstotliwością do 150 razy na minutę, co czyni go jednym z najszybciej poruszających się narządów w świecie ssaków.

Oczy mrówkojada wielkiego są bardzo małe, a uszy krótkie i zaokrąglone. Wzrok i słuch są słabe, co rekompensuje niezwykle rozwinięty zmysł węchu — według badań jego czułość przewyższa ludzką około czterdziestokrotnie.

Kończyny przednie są masywne i zaopatrzone w potężne, zakrzywione pazury — najdłuższe na drugim i trzecim palcu, osiągające nawet 10 cm. Aby chronić te naturalne narzędzia podczas chodzenia, mrówkojad podwija pazury do wnętrza dłoni i stąpa na zewnętrznej stronie palców, na kłykciach — podobnie jak goryle i szympansy. Kończyny tylne są krótsze, z pięcioma palcami zakończonymi mniejszymi pazurami, a zwierzę stawia je na całych stopach (chód plantygradny).

Sierść mrówkojada wielkiego jest gęsta, szorstka i długa, szczególnie na ogonie, który w efekcie wygląda jak olbrzymia chorągiew lub wachlarz. Ubarwienie jest szaro-brązowe z charakterystycznym czarnym pasem biegnącym ukośnie od piersi przez boki ciała ku grzbietowi, obrzeżonym białą linią. Kończyny przednie są białawe z ciemnymi pierścieniami powyżej stóp. Przez długi czas sądzono, że ten kontrastowy wzór pełni funkcję kamuflażu rozbijającego sylwetkę, jednak badania z 2009 roku sugerują, że może to być raczej ubarwienie ostrzegawcze (aposematyczne).

Występowanie i siedlisko

Zasięg geograficzny mrówkojada wielkiego rozciąga się od południowego Belize i Hondurasu w Ameryce Środkowej, przez Kolumbię, Wenezuelę, Gujany, Brazylię, Paragwaj, Boliwię i Peru, aż po północną Argentynę. Gatunek unika wysokich partii Andów i suchych obszarów pustynnych. Niestety, w kilku krajach populacja została już wyniszczona — mrówkojada wielkiego uważa się za wymarłego w Gwatemali, Salwadorze i Urugwaju.

Mrówkojad wielki wykazuje dużą plastyczność siedliskową. Zasiedla sawanny, otwarte łąki, podmokłe tereny, suche lasy tropikalne, wilgotne lasy deszczowe, a nawet zarośla kserofityczne. Kluczowe jest dla niego połączenie otwartych terenów żerowiskowych — gdzie łatwiej zlokalizować mrowiska i termitiery — z zadrzewionymi strefami, w których może odpoczywać i chronić się przed drapieżnikami. Areały osobnicze bywają rozległe, sięgając nawet 9000 hektarów.

Tryb życia i zachowanie

Mrówkojad wielki wiedzie samotniczy, wędrowny tryb życia. Poza okresem godowym i więzią matki z młodym, osobniki unikają towarzystwa. Gdy dwa mrówkojady spotykają się na wspólnym terenie, zwykle po prostu się ignorują lub odchodzą w przeciwnych kierunkach, choć zdarzają się też konfrontacje agonistyczne.

Aktywność dobowa zależy od regionu i warunków klimatycznych. W obszarach o niskim natężeniu ludzkiej obecności mrówkojady bywają aktywne głównie w dzień. W rejonach zurbanizowanych lub intensywnie użytkowanych rolniczo przechodzą na tryb nocny — adaptacja minimalizująca kontakt z człowiekiem.

Odpoczywając, mrówkojad wygrzebuje płytkie zagłębienie w ziemi, najczęściej wśród krzewów lub pod nawisem skalnym, kładzie się i okrywa ogromnym puszystym ogonem. Ogon pełni wówczas podwójną funkcję: izolacji termicznej (mrówkojady mają wyjątkowo niską temperaturę ciała jak na ssaki — około 32,7°C — i niski metabolizm) oraz kamuflażu. Zwierzę może odpoczywać nawet do 15 godzin na dobę.

Mrówkojad wielki jest niezwykle cichy — dorosłe osobniki praktycznie nie wydają dźwięków. Jedynie młode potrafią emitować wysokie, przenikliwe chrząknięcia służące utrzymaniu kontaktu z matką.

Odżywianie

Dieta mrówkojada wielkiego jest ekstremalnie wyspecjalizowana. Składa się niemal wyłącznie z mrówek i termitów, których dziennie zjada około 30 000–35 000 osobników. Uzupełnieniem mogą być larwy owadów, a sporadycznie również owoce i jaja ptasie.

Strategia żerowania jest równie niezwykła jak wyposażenie anatomiczne. Mrówkojad lokalizuje kolonie owadów za pomocą węchu, a następnie rozrywa gniazdo potężnymi pazurami przednich łap. W powstały otwór wprowadza długi, lepki język, zbierając setki owadów przy każdym wsunięciu. Ze względu na bolesne użądlenia broniących się mrówek żerowanie przy jednym gnieździe trwa zwykle nie dłużej niż minutę. Mrówkojad każdorazowo eksploatuje tylko niewielką część gniazda, pozostawiając kolonię zdolną do regeneracji. Ta strategia „zrównoważonego żerowania" pozwala mu cyklicznie wracać do tych samych źródeł pokarmu.

W porze suchej mrówkojady częściej żywią się termitami, których gniazda łatwiej zlokalizować na wyschniętym terenie. W porze deszczowej dominują mrówki.

Rozmnażanie i opieka nad młodymi

Mrówkojady wielkie łączą się w pary wyłącznie na czas godów. Rozmnażanie może odbywać się przez cały rok, choć w niektórych regionach obserwuje się sezonowe szczyty. Ciąża trwa około 180–190 dni, po czym samica rodzi jedno młode — waga noworodka wynosi około 1,3 kg.

Poród odbywa się w pozycji stojącej. Natychmiast po przyjściu na świat młode samodzielnie wspina się na grzbiet matki. Noworodek rodzi się z pełnym owłosieniem o wzorze identycznym jak u dorosłego osobnika — dzięki temu, siedząc na grzbiecie matki, optycznie „wtapia się" w jej sylwetkę, utrudniając drapieżnikom rozpoznanie, że jest to samica z młodym. Ten kamuflaż sprawia ponadto, że matka wydaje się większa niż w rzeczywistości.

Młode jest karmione mlekiem przez 2–6 miesięcy i towarzyszy matce na jej grzbiecie przez 6–9 miesięcy, nieraz aż do momentu, gdy osiąga niemal połowę jej rozmiaru. Pełną samodzielność uzyskuje po około dwóch latach lub wcześniej, gdy matka ponownie zajdzie w ciążę. Ta niska reproduktywność — jedno młode rocznie, długi okres opieki — jest jednym z czynników zwiększających wrażliwość gatunku na zagrożenia populacyjne.

W niewoli mrówkojady wielkie dożywają 25–26 lat. Długość życia w warunkach naturalnych pozostaje nieznana.

Mechanizmy obronne

Mimo pozornej bezbronności mrówkojad wielki jest przeciwnikiem, z którym lepiej nie zadzierać. Zagrożony, potrafi stanąć na tylnych łapach, opierając się na ogonie niczym na trzeciej nodze, i zaatakować napastnika potężnymi pazurami przednich kończyn. Każdy z pazurów mierzy około 10 cm i jest ostry niczym sierp — udokumentowano przypadki, w których mrówkojad odpędził, a nawet zabił jaguara lub pumę, swoich głównych naturalnych wrogów.

Co do zasady jednak mrówkojad wielki jest zwierzęciem łagodnym i unika konfrontacji. Jeśli to możliwe, woli uciec galopem, który — jak na zwierzę o tak nieporadnym wyglądzie — potrafi być zaskakująco szybki.

Rola ekologiczna

Mrówkojad wielki pełni istotną funkcję w ekosystemach, które zamieszkuje. Jako wyspecjalizowany konsument mrówek i termitów reguluje liczebność tych owadów, zapobiegając ich nadmiernemu rozmnożeniu. Jego żerowanie, polegające na częściowym rozrywaniu gniazd, stymuluje jednocześnie dynamikę populacyjną kolonii owadzich, tworząc swoisty cykl wzajemnych zależności.

Ponadto wygrzebując zagłębienia odpoczynkowe i rozrywając termitiery, mrówkojad przyczynia się do aeracji gleby i cyrkulacji składników odżywczych — efekt istotny zwłaszcza na sawannach i w suchych lasach tropikalnych.

Status ochrony i zagrożenia

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje mrówkojada wielkiego jako gatunek narażony na wyginięcie (Vulnerable). Tendencja populacyjna jest spadkowa, a poszczególne populacje stają się coraz bardziej izolowane, co dodatkowo potęguje ich podatność na wymieranie lokalne.

Do głównych zagrożeń należą: utrata i fragmentacja siedlisk wskutek ekspansji rolnictwa, hodowli bydła i rozwoju infrastruktury; pożary — szczególnie wypalanie pól trzciny cukrowej w brazylijskim Cerrado, które nie tylko niszczą siedlisko, ale często bezpośrednio zabijają lub ciężko ranią mrówkojady; kolizje z pojazdami na rozbudowanej sieci dróg przecinających naturalne areały; oraz kłusownictwo i zabijanie przez lokalną ludność, niekiedy motywowane błędnym przekonaniem o szkodliwości tych zwierząt.

Specyfika biologii mrówkojada — niska reproduktywność, duże wymagania przestrzenne, wyspecjalizowana dieta, obniżony metabolizm — sprawia, że populacja odbudowuje się wolno nawet po ustaniu czynnika zagrażającego.

Ochrona gatunku obejmuje tworzenie i zarządzanie obszarami chronionymi (jak brazylijskie parki narodowe Emas i Chapada dos Veadeiros), budowę korytarzy ekologicznych łączących fragmenty siedlisk, programy edukacyjne dla społeczności lokalnych, ograniczenie prędkości i instalację znaków ostrzegawczych na najbardziej kolizyjnych odcinkach dróg, a także programy reintrodukcji — jak argentyński Proyecto Iberá, w ramach którego osierocone mrówkojady są rehabilitowane i wypuszczane na wolność.

Mrówkojady wielkie w ogrodach zoologicznych

Mrówkojad wielki jest hodowany w wielu ogrodach zoologicznych na świecie w ramach koordynowanych programów rozrodczych (EEP w Europie, SSP w Ameryce Północnej). Za czołowy ośrodek hodowlany w USA uchodzi Nashville Zoo, gdzie od 2001 roku przyszło na świat kilkanaście osobników, a prowadzone badania nad hormonalnym monitoringiem ciąży i ultrasonografią płodów istotnie przyczyniły się do poprawy wyników rozrodu w warunkach kontrolowanych.

W Polsce mrówkojady wielkie (zwane też mrówkojadami olbrzymimi) można spotkać w kilku ogrodach zoologicznych, w tym w Warszawie, Poznaniu, Opolu i Chorzowie. Polska, utrzymująca kilka osobników, zajmuje wysokie miejsce wśród europejskich hodowców tego gatunku.

Jaka przyszłość mrówkojadów?

Mrówkojad wielki to stworzenie paradoksów — pozbawiony zębów, a zdolny zabić jaguara; ociężały z wyglądu, a obdarzony językiem poruszającym się z prędkością karabinu maszynowego; wielki jak człowiek, a żywiący się istotami mniejszymi od ziarnka ryżu. Jego niezwykłe przystosowania do ekstremalnie wąskiej niszy ekologicznej są zarazem jego siłą i słabością: czyniąc go mistrzem w swoim fachu, jednocześnie uzależniają od nienaruszonych siedlisk i stabilnych populacji owadów.

Ochrona mrówkojada wielkiego to nie tylko kwestia ratowania jednego gatunku. To ochrona całych ekosystemów sawannowych i leśnych Ameryki Środkowej i Południowej — przestrzeni, w której ten niezwykły ssak odgrywa rolę, której żaden inny organizm nie jest w stanie przejąć.

Literatura i źródła

Źródła naukowe i instytucjonalne

Źródła popularnonaukowe