Dezinformacja

Siedemdziesiąt procent badanych przeszacowuje swoją zdolność odróżniania prawdy od fałszu. Średnio o dwadzieścia punktów procentowych. Im większa ta nadwyżka pewności, tym gorzej radzą sobie z rozpoznawaniem dezinformacji. Zatrzymajmy się przy tym na chwilę. Nie chodzi o to, że ludzie są głupi. Chodzi o coś znacznie bardziej niepokojącego: umysł, który jest przekonany, że widzi jasno, nie ma powodu zapalać światła. Hannah Arendt pisała ponad pół wieku temu, że najtrwalszym skutkiem systematycznego kłamstwa nie jest to, że ludzie zaczynają wierzyć w fałsz. To coś gorszego — zniszczeniu ulega sam zmysł, za pomocą którego orientujemy się w świecie. Powstaje cynizm tak głęboki, że odmawia się wiary w cokolwiek. ...

W 2016 roku Oxford Dictionaries ogłosiło post-truth słowem roku. Użycie terminu wzrosło w ciągu dwunastu miesięcy o dwa tysiące procent, napędzane brexitowym referendum i amerykańskimi wyborami prezydenckimi. Ale sam pomysł, że wolni ludzie mogą dobrowolnie zdecydować się żyć w świecie, w którym prawda nie ma znaczenia, pojawił się znacznie wcześniej — w eseju dramatopisarza Steve’a Tesicha z 1992 roku, napisanym w cieniu afery Iran-Contras. Tesich postawił tezę, która z biegiem lat okazała się prorocza: rezygnacja z prawdy nie musi być narzucona; może być wyborem. ...

W 1992 roku serbsko-amerykański dramaturg Steve Tesich opublikował w magazynie „The Nation" esej pod tytułem A Government of Lies. Tesich, laureat Oscara za scenariusz do filmu Breaking Away, pisał o tym, jak amerykańskie społeczeństwo, zmęczone aferą Iran-Contras i wojną w Zatoce Perskiej, dobrowolnie zrezygnowało z domagania się prawdy od swoich rządzących. Użył przy tym sformułowania, które ćwierć wieku później stało się jednym z najczęściej cytowanych terminów w dyskursie publicznym: post-truth, post-prawda. Tesich stwierdził wówczas, że Amerykanie jako wolni ludzie dobrowolnie zdecydowali się żyć w świecie, w którym prawda przestała być istotna. ...

W 1992 roku szef rosyjskiego wywiadu stanął przed kamerami i powiedział prawdę. Jewgienij Primakow oficjalnie przyznał, że to KGB stało za wieloletnią kampanią wmówienia światu, iż wirus HIV powstał w amerykańskim laboratorium wojskowym. Kłamstwo miało autorów. Autorzy się przyznali. Sprawa powinna być zamknięta. Trzynaście lat później badacze zapytali Afroamerykanów, czy wierzą, że AIDS jest chorobą stworzoną przez człowieka. Blisko połowa odpowiedziała: tak. Jest coś niepokojącego w kłamstwie, które przeżywa własne wyznanie. Nie chodzi już o to, kto je wymyślił ani w jakim celu. Chodzi o to, że fałsz — powtórzony wystarczająco wiele razy, w wystarczająco wielu językach, przez wystarczająco wielu ludzi — przestaje potrzebować swojego twórcy. Zaczyna żyć własnym życiem, zadomowiony w umysłach, których nikt już nie potrafi skorygować. ...

Dezinformacja nie jest wynalazkiem internetu. Gdy w 1274 roku p.n.e. faraon Ramzes II ruszył na Hetytów, dał się zwieść dwóm rzekomym dezerterom, którzy podali mu fałszywe informacje o pozycji wrogich wojsk. Ramzes wpadł w pułapkę, o mało nie zginął — a potem kazał wyryć na ścianach świątyń propagandową wersję bitwy, w której przedstawił się jako triumfator. Celowe kłamstwo jako broń i narzędzie kreowania rzeczywistości — trzy tysiące lat temu schemat był już gotowy. ...

W 1274 roku p.n.e. nad rzeką Orontes w dzisiejszej Syrii rozegrała się bitwa pod Kadesz — jedno z najlepiej udokumentowanych starć starożytności. Faraon Ramzes II ruszył na północ przeciw Hetytom. Po drodze napotkał dwóch beduinów z plemienia Szasu, którzy podali się za dezerterów z obozu hetyckiego i zeznali, że armia króla Muwatallisa II stacjonuje daleko na północ, pod Aleppo. Ramzes uwierzył i ruszył naprzód, odcinając się od głównych sił swojej armii. Była to pułapka. Obaj „dezerterzy" okazali się agentami Hetytów, celowo wysłanymi, by zmylić faraona. Główne siły hetyckie — tysiące rydwanów i piechoty — czekały ukryte tuż za miastem. ...

Na pierwszy rzut oka to pytanie brzmi jak prowokacja albo internetowy skrót zbiorowej frustracji. „90% ludzi jest głupich, 9% jakoś ogarnia, a 1% pcha świat do przodu" – takie zdanie można wysnuć z rozmów prywatnych, internetowych komentarzy i półironicznych diagnoz rzeczywistości. Pojawia się w dyskusjach o mediach społecznościowych, polityce, edukacji i kulturze masowej. Ale zamiast je wyśmiać albo przyjąć bezrefleksyjnie, warto potraktować je serio i sprawdzić, czy opisuje ono cokolwiek realnego. Nie jako ocenę ludzi. Nie jako statystykę inteligencji. Lecz jako model działania społeczeństw. ...