Mózg

Oliver Sacks zobaczył na ulicy dużego brodatego mężczyznę i zaczął go przepraszać, że na niego wpadł. Dopiero po kilku sekundach zorientował się, że przeprasza własne odbicie w szybie restauracji. Sacks — neurolog, pisarz, przenikliwy obserwator ludzkiego mózgu — miał prozopagnozję. Nie rozpoznawał twarzy, także własnej. Nie był w tym osamotniony: szacuje się, że od jednego do dwóch i pół procent ludzi nie rozpoznaje twarzy tak, jak robi to większość z nas — automatycznie, w ułamku sekundy, bez świadomego wysiłku. ...

Twarz to obiekt, którego mózg nie traktuje jak innych obiektów. Stół, książka, drzewo — wszystko to jest analizowane w jeden sposób: elementy, suma, rozpoznanie kategorii. Twarz omija ten tryb. Uruchamia osobny kanał przetwarzania, działający w dziesiątkach milisekund, holistyczny, niemal automatyczny. Zanim zdążysz pomyśleć „człowiek", twoja kora wzrokowa wie już, że patrzysz na twarz. Zanim zdążysz pomyśleć „znam go", wie już, kto to. U około jednego do dwóch i pół procent ludzi ten mechanizm nie działa. Widzą twarz, rozpoznają w niej twarz — ale kolejny krok po prostu się nie pojawia. Znajomy współpracownik spotkany wieczorem w sklepie staje się obcy. Własne odbicie w szybie może być powodem do przeprosin. Zaburzenie nazywa się prozopagnozja i należy do najciekawszych świadectw tego, jak wąsko wyspecjalizowane bywają ludzkie struktury poznawcze. ...

Brad Pitt przez lata unikał imprez branżowych. Nie dlatego, że brzydził się hollywoodzkim przepychem ani że był z natury odludkiem. Powód był prozaiczny i jednocześnie trudny do wytłumaczenia: aktor po prostu nie pamiętał twarzy. Nawet twarzy osób, które widział kilka godzin wcześniej. W wywiadzie dla magazynu Esquire przyznał wprost, że gdy próbował pytać nieznajomych, gdzie się spotkali, ludzie odbierali to jako arogancję. „Myślą, że ich lekceważę", mówił. „A to dla mnie zagadka, bo nie mogę uchwycić twarzy". Sam podejrzewał u siebie prozopagnozję, choć nigdy nie przeszedł formalnej diagnostyki. ...

Wyobraź sobie kogoś, kto rozwiązuje testy logiczne lepiej niż większość populacji. Pamięć sprawna, mowa płynna, inteligencja powyżej normy. A jednocześnie — godzinami nie potrafi zdecydować, w której restauracji zjeść obiad. Taki był Elliot. Przed operacją usunięcia guza mózgu — odnoszący sukcesy profesjonalista, mąż, ojciec. Po operacji, która uszkodziła niewielki fragment kory przedczołowej — człowiek, który potrafił wszystko przeanalizować, ale nie był w stanie niczego wybrać. Stracił pracę. Potem małżeństwo. Potem oszczędności. Nie dlatego, że “zgłupiał”. Dlatego, że jego mózg przestał czuć, która opcja jest lepsza. ...

Przez stulecia zachodni intelektualiści budowali obraz człowieka jako istoty przede wszystkim rozumnej. Emocje były czymś, co przeszkadza — szumem, który należy wyciszyć, by usłyszeć czysty głos logiki. Kartezjusz oddzielił umysł od ciała. Ekonomiści stworzyli model homo oeconomicus — racjonalnego gracza, który waży opcje jak aptekarz składniki. Współczesna neurobiologia obaliła ten obraz. I zaczęła to robić od jednego niefortunnego wybuchu na budowie kolei. Pręt, który zmienił naukę We wrześniu 1848 roku dwudziestopięcioletni Phineas Gage nadzorował prace z materiałami wybuchowymi w Vermont. Przedwczesna detonacja wystrzeliła metalowy pręt przez przednią część jego mózgu. Gage przeżył. Zachował mowę, pamięć, inteligencję. Ale ludzie, którzy go znali, zaczęli powtarzać zdanie, które przeszło do historii neurologii: „To nie jest już Gage." Z człowieka zrównoważonego i planującego stał się kapryśny, niestały, niezdolny dotrzymać żadnego zamierzenia. ...

Stoisz w kolejce w kawiarni. Latte czy cappuccino? Zanim zdążysz pomyśleć, ręka już wskazuje na tablicę z menu. Ktoś za tobą wzdycha niecierpliwie, więc mówisz „cappuccino, proszę" i dopiero potem zastanawiasz się, czy właśnie tego chciałeś. Codziennie podejmujemy tysiące takich decyzji, od całkowicie trywialnych po takie, które potrafią zmienić bieg naszego życia. Niektóre z nich przychodzą automatycznie, niemal bez udziału świadomości. Inne wymagają godzin rozważań, list argumentów za i przeciw, konsultacji z bliskimi. Ale niezależnie od tego, jak bardzo dana decyzja wydaje się „nasza", „świadoma" i „wolna", za każdym razem orkiestruje ją ten sam organ: mózg o masie nieco ponad kilogram, zanurzony w ciemności czaszki, pozbawiony bezpośredniego kontaktu ze światem zewnętrznym. ...