„Głos Lubelski" — pismo codzienne z Lublina

Zarys historii jednej z najważniejszych gazet regionu lubelskiego

„Głos Lubelski" to najdłużej wydawana gazeta codzienna w dziejach Lublina. Przez ponad ćwierć wieku — od 1913 do 1939 roku — kształtował opinię publiczną na Lubelszczyźnie i stanowił jedno z najważniejszych pism codziennych w regionie. Towarzyszył mieszkańcom w burzliwych czasach I wojny światowej, odzyskiwania niepodległości, budowy młodego państwa polskiego i narastającego kryzysu lat trzydziestych.

Powstanie i pierwsze lata

Gazetę założył w 1913 roku Feliks Moskalewski wraz z grupą działaczy Ligi Narodowej. Pierwszy numer ukazał się 22 marca 1913 roku — początkowo jako tygodnik. Po wydaniu 36 numerów pismo przekształcono w dziennik. Był to przełomowy moment dziejów — zbliżał się wybuch I wojny światowej, a ziemie polskie wciąż pozostawały pod zaborami. Lublin, leżący wówczas w Królestwie Polskim pod panowaniem rosyjskim, był ważnym ośrodkiem życia kulturalnego i politycznego. „Głos Lubelski" od początku stawiał sobie za cel informowanie czytelników o wydarzeniach lokalnych, krajowych i międzynarodowych, a jednocześnie budowanie poczucia wspólnoty narodowej.

Droga pisma w pierwszych latach nie była łatwa. W 1914 roku tytuł zawieszono ze względów politycznych na kilka miesięcy (od kwietnia do października), a w jego miejsce ukazywał się dziennik „Życie Lubelskie". W 1915 roku, przed wkroczeniem wojsk austro-węgierskich, większość członków redakcji opuściła miasto. Pismo uratował wówczas Ryszard Wojdaliński — młody działacz Ligi Narodowej, który kontynuował wydawanie gazety. Krytyka idei legionowej, której endecja była przeciwna, spotkała się z ostrą reakcją piłsudczyków, którzy zdemolowali lokal redakcji.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku gazeta stała się najpopularniejszym dziennikiem w Lublinie. Lublin — jako dawna siedziba Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego — miał szczególne znaczenie symboliczne, a lokalna prasa odgrywała istotną rolę w procesie integracji odrodzonego społeczeństwa.

Profil i linia redakcyjna

„Głos Lubelski" prezentował się jako pismo codzienne o profilu informacyjno-publicystycznym. Na jego łamach publikowano wiadomości polityczne (zarówno krajowe, jak i zagraniczne), relacje z życia miasta i regionu, sprawozdania z posiedzeń władz samorządowych, informacje gospodarcze, felietony, recenzje kulturalne, a także ogłoszenia drobne i reklamy — te ostatnie stanowiły istotne źródło finansowania pisma.

Gazeta była organem prasowym endecji lubelskiej — od 1922 roku formalnie związanym ze Związkiem Ludowo-Narodowym, a później z Narodową Demokracją i Stronnictwem Narodowym. Na jej łamach gorąco propagowano bojkot żydowskich sklepów i towarów, a także prowadzono polemiki z socjalistami i demokratami. Jednocześnie redakcja angażowała się w pracę na rzecz miasta — wspierała liczne akcje społeczne i charytatywne, zbierała fundusze na cele narodowe (m.in. na budowę kościoła na Bronowicach). Pismo adresowano przede wszystkim do inteligencji, zamożnego mieszczaństwa i duchowieństwa. Od 1920 roku drukowano je w Drukarni Ziemiańskiej (później nazywanej Estetyczną) przy ulicy Kościuszki 10.

Złoty okres i kryzys po przewrocie majowym

Lata 1921–1926 to złoty okres „Głosu Lubelskiego". Złagodzenie cenzury w odrodzonej Polsce i silna pozycja Narodowej Demokracji w parlamencie sprzyjały rozwojowi pisma. Sytuacja zmieniła się po przewrocie majowym 1926 roku — endecja została odsunięta od władzy, a rządy sanacji zaostrzyły cenzurę prasową. Pismo dotykały szykany cenzorskie i konfiskaty, co zmuszało redakcję do łagodzenia tonu wypowiedzi.

Najgorszy pod względem finansowym okazał się okres wielkiego kryzysu. Nakład gazety — wynoszący ok. 900 egzemplarzy — był stosunkowo niewielki (dla porównania „Express Lubelski" osiągał nakład ok. 5 tysięcy). Jedynie dzięki subwencjom Stronnictwa Narodowego i reklamom zamawianym przez lubelskich ziemian pismo utrzymało się na rynku. Około 20 procent nakładu rozprowadzano w powiatach, w których endecja miała znaczniejsze wpływy.

Fragmenty archiwalnych wydań dziennika „Głos Lubelski” z okresu międzywojennego
Fragmenty archiwalnych wydań „Głosu Lubelskiego”.
Zdjęcie dzięki uprzejmości MR / faleinspiracji.pl / CC BY 4.0.

Poczatek lat trzydziestych — z których pochodzą przykładowe zachowane strony gazety — to czas nasilającego się kryzysu gospodarczego, który dotknął Polskę z pewnym opóźnieniem w stosunku do zachodnich gospodarek. Na łamach „Głosu Lubelskiego" znajdowały się wówczas relacje o rosnącym bezrobociu i trudnościach drobnych przedsiębiorców.

Typowy numer gazety z tego okresu zawierał nagłówek z datą i numerem wydania, artykuły wstępne poświęcone bieżącej polityce, kronikę lokalną z notatkami o wydarzeniach w Lublinie i okolicach, dział wiadomości telegraficznych z kraju i ze świata, rubrykę sądową, ogłoszenia urzędowe oraz dział reklamowy. „Głos" miał też szereg dodatków: w latach 1924–1926 ukazywała się „Ilustracja Głosu Lubelskiego" z artykułami o tematyce historyczno-narodowej i literackiej, w 1925 roku nauczycielski „Przegląd Szkolny", w latach 1932–1939 dodatek „Bałtyk", a w latach 1938–1939 literacki „Koziołek" i popularnonaukowa „Kultura i Życie". Układ graficzny był typowy dla prasy tego okresu — gęsto zadrukowane kolumny z niewielkimi ilustracjami lub bez nich.

Fragmenty archiwalnych wydań dziennika „Głos Lubelski” z okresu międzywojennego
Fragmenty archiwalnych wydań „Głosu Lubelskiego”.
Zdjęcie dzięki uprzejmości MR / faleinspiracji.pl / CC BY 4.0.

Redakcja i środowisko dziennikarskie

Redakcja „Głosu Lubelskiego" skupiała publicystów i dziennikarzy związanych z lubelskim środowiskiem narodowo-demokratycznym. Na stanowisku redaktora naczelnego zmieniali się m.in. W. Kryński (pierwszy redaktor), Ryszard Wojdaliński, Stanisław Majewski, Stanisław Sasorski, Kazimierz Siess (od 1928 roku) i Stefan Borowski. Wydawcą był najpierw sam Moskalewski, później m.in. Leon Waściszakowski, Tadeusz Skoraczewski i Jan Dominko (od 1928 roku, z przerwami do końca wydawania). Gazeta współpracowała z lokalnymi działaczami społecznymi, prawnikami, lekarzami i nauczycielami, którzy nadsyłali korespondencje i artykuły. Środki finansowe niezbędne do utrzymania pisma pochodziły z dotacji partyjnych, prenumeraty oraz przychodów z ogłoszeń — reklamowano je zresztą jako najtańszą gazetę w mieście.

Pismo funkcjonowało w warunkach konkurencji z innymi gazetami lubelskimi, w tym z „Ziemią Lubelską" (niezależnym pismem demokratycznym, wydawanym do 1931 roku) i „Expressem Lubelskim i Wołyńskim" (mutacją warszawskiego „Expressu Porannego"), a także z ogólnopolskimi dziennikami docierającymi do miasta.

Znaczenie dla kultury i pamięci regionu

„Głos Lubelski" stanowi dziś bezcenne źródło historyczne. Zachowane egzemplarze — przechowywane m.in. w zbiorach Biblioteki Narodowej, Biblioteki im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie oraz dostępne w formie cyfrowej w Bibliotece Cyfrowej Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Lublinie i w zbiorach Biblioteki UMCS — pozwalają badaczom odtwarzać codzienne życie międzywojennego Lublina. Ogłoszenia drobne mówią o cenach i obyczajach, kronika sądowa — o konfliktach i przestępczości, a artykuły redakcyjne — o nastrojach społecznych i politycznych.

Digitalizacja starych numerów „Głosu Lubelskiego" prowadzona w ramach projektów takich jak Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona czy regionalne biblioteki cyfrowe sprawia, że to pismo jest coraz bardziej dostępne dla historyków, genealogów i wszystkich zainteresowanych przeszłością Lubelszczyzny.

Kres wydawania

Problemy finansowe pisma pogłębiały się w drugiej połowie lat trzydziestych, a w gronie redakcji ujawniły się wewnętrzne konflikty. Żywot „Głosu Lubelskiego" ostatecznie zakończył wybuch II wojny światowej. Po wkroczeniu Niemców do Lublina we wrześniu 1939 roku pismo nadal wychodziło, lecz 25 października władze okupacyjne zarządziły połączenie „Głosu Lubelskiego" z „Expressem Lubelskim i Wołyńskim" w jedno pismo. Ostatni numer tak połączonej gazety ukazał się 27 października 1939 roku — po czym Lublin na blisko trzy miesiące pozostał bez gazety lokalnej.

20 stycznia 1940 roku Niemcy uruchomili nowy tytuł — „Nowy Głos Lubelski", nawiązujący do rozpoznawalnej marki. Było to jednak pismo czysto propagandowe, wydawane pod egidą hitlerowskiego koncernu prasowego „Zeitungsverlag Krakau–Warschau GmbH", z redakcją przy ul. Krakowskie Przedmieście 41. Poza tytułem nie miało ono nic wspólnego z przedwojennym „Głosem". Po wojnie oryginalne pismo nie zostało wznowione — nowa rzeczywistość polityczna PRL przyniosła zupełnie inny krajobraz medialny.

Mimo to dziedzictwo „Głosu Lubelskiego" pozostaje żywe — jako świadectwo epoki, w której prasa codzienna była głównym medium informacyjnym, a lokalna gazeta stanowiła okno na świat dla tysięcy czytelników.

Literatura i źródła

Opracowania encyklopedyczne i leksykony

Opracowania naukowe

  • Kot, Tadeusz, opracowania dotyczące prasy lubelskiej okresu międzywojennego; źródło informacji o nakładach, strukturze finansowej i zasięgu „Głosu Lubelskiego", cytowane w Leksykonie Teatru NN.
  • Walaszek, Irena, opracowania dotyczące dziejów endecji lubelskiej i roli prasy w kształtowaniu opinii publicznej na Lubelszczyźnie; kontekst polityczny funkcjonowania „Głosu".

Zbiory cyfrowe i katalogi archiwalne