Zasada 4U. Co robić, gdy dochodzi do ataku

Zwykłe popołudnie w centrum handlowym. Gdzieś za zakrętem rozlega się huk, ktoś krzyczy, kilka osób rzuca się biegiem w stronę ruchomych schodów. Z miejsca, w którym stoimy, nie widać, co się stało. Najbliższe wyjście jest po drugiej stronie korytarza i trzeba zdecydować, czy próbować do niego dojść, czy zostać w sklepie. A jeśli trzymamy za rękę dziecko? To sytuacja hipotetyczna, ale można się do niej przygotować.

Na takie chwile polskie służby przygotowały proste hasło: uważaj, uciekaj, ukryj się, udaremnij atak. Wszystkie cztery polecenia zaczynają się na literę U, stąd nazwa 4U. Łatwo je zapamiętać, trudniej zastosować, bo każde kryje warunek, od którego zależy, czy w danej sytuacji w ogóle można po nie sięgnąć. Dlatego rozkładamy schemat na części, opierając się na polskich materiałach urzędowych i na ich brytyjskich oraz amerykańskich odpowiednikach. Obok samych haseł omawiamy też wzywanie pomocy, opiekę nad bliskimi i przygotowania, które da się zrobić w spokojny dzień.

Skąd wzięło się 4U

Schemat pochodzi z kampanii społecznej Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW), jednej z polskich służb specjalnych. Przygotowali ją specjaliści od zapobiegania terroryzmowi, a sfinansowało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) z pieniędzy przeznaczonych na Narodowy Program Antyterrorystyczny na lata 2015–2019. W komunikacie z kwietnia 2021 r. kampanię opisano jako ogólnopolską akcję Centrum Prewencji Terrorystycznej ABW, komórki powołanej trzy lata wcześniej, która szkoli urzędników i funkcjonariuszy oraz przygotowuje materiały o zapobieganiu atakom. Na kampanię złożyły się m.in. strona internetowa i filmy.

Głównym celem było zwiększenie świadomości antyterrorystycznej społeczeństwa, a kampania miała przy tym uczyć pożądanych zachowań w czasie ataku i zacieśniać współpracę obywateli z organami państwa. Uzasadnienie tak szerokiego zasięgu, które podaje MSWiA, jest proste: świadkiem zdarzenia o charakterze terrorystycznym może zostać każdy, w kraju i za granicą.

Antyterrorystyczny rodowód schematu nie oznacza, że przed ucieczką trzeba rozpoznać motyw sprawcy. W poradniku prewencji terrorystycznej, wydanym przez ABW w 2021 r., zasada ucieczki obejmuje strzały, wybuch i każdy inny akt przemocy, na przykład atak nożem. Żeby odejść od człowieka, który rani innych, nie trzeba wiedzieć, jak jego czyn zostanie później zakwalifikowany.

Najnowszy rozdział tej historii dotyczy szkół. Chodzi o materiał dla nauczycieli, który Ministerstwo Edukacji Narodowej (MEN) udostępniło 12 października 2026 r. i który opisuje postępowanie w sytuacji zagrożenia ze strony osoby z niebezpiecznym narzędziem lub przedmiotem, opierając się właśnie na schemacie 4U. Ministerstwo opracowało go razem z Ośrodkiem Rozwoju Edukacji (ORE), przy współpracy MSWiA, Ministerstwa Obrony Narodowej i ABW, a dokument trafił do wszystkich szkół w Polsce.

Kontekst trzeba jednak zachować. Ten tekst dotyczy nagłego ataku i chwil, w których da się oddalić albo schronić, natomiast sytuacja zakładnicza rządzi się własnymi zasadami, a osobne zalecenia dotyczą też ludzi, którzy znaleźli się w środku akcji antyterrorystycznej. Do tej drugiej sytuacji wrócimy w części o przyjeździe policji.

Podobne hasła w innych krajach

Polski schemat ma bliskich krewnych. W Wielkiej Brytanii policja antyterrorystyczna uczy hasła Run Hide Tell, czyli „uciekaj, ukryj się, powiadom”, i publikuje jego aktualną wersję w serwisie ProtectUK. Zalecenia dotyczą ataku z użyciem broni palnej lub innej broni. W grudniu 2015 r. przedstawiał je krótki film „Stay Safe”, wydany przez Krajowe Biuro Bezpieczeństwa Antyterrorystycznego (NaCTSO). Rządową stronę z filmem wycofano w 2022 r.

Za oceanem hasło brzmi Run, Hide, Fight, czyli „uciekaj, ukryj się, walcz”. Posługuje się nim amerykańskie Federalne Biuro Śledcze (FBI) w zaleceniach na wypadek pojawienia się tak zwanego aktywnego strzelca, czyli kogoś, kto w miejscu pełnym ludzi zabija albo próbuje zabijać. Pod tym samym tytułem władze Houston w Teksasie przygotowały w 2012 r. mniej więcej sześciominutowy film instruktażowy o strzelaninie w miejscu pracy. Jak odnotowało amerykańskie radio publiczne NPR, powołując się na dziennik „Houston Chronicle”, pieniądze na produkcję dał federalny Departament Bezpieczeństwa Krajowego.

Trzy skróty różnią się przede wszystkim tym, co zmieściło się w samym haśle.

Krótsze hasła nie gubią przy tym reszty zaleceń. W amerykańskim skrócie brakuje słowa „powiadom”, a jednak w objaśnieniach FBI każe zadzwonić pod numer alarmowy 911, gdy tylko będziemy bezpieczni. Słowo „walcz” też nie stoi samo, bo walka jest tam ostatecznością. Polskie 4U jako jedyne z tej trójki zaczyna od uważności, a numer 112 pada już w objaśnieniu tego pierwszego hasła. Porównanie dobrze pokazuje, że żaden skrót nie zastąpi instrukcji. Zagranicznych numerów i lokalnych rozwiązań nie należy też przenosić do polskich warunków.

Najpierw warunki, potem działanie

Wszystkie trzy hasła ustawiają słowa w szeregu, a szereg podsuwa myśl, że kroki trzeba wykonać po kolei. Przy 4U prowadziłoby to do absurdu. Ktoś, kto bezpiecznie wydostał się z budynku, musiałby jeszcze szukać kryjówki i szykować się do obrony.

Urzędowe materiały nie mówią tu zresztą jednym głosem. Poradnik ABW z 2021 r. przedstawia 4U jako cztery kroki o ściśle ustalonej kolejności, ale zaraz potem uzależnia każdy krok od warunku. Uciekać trzeba w pierwszej kolejności, o ile to możliwe, a chować się wtedy, gdy ucieczka jest niemożliwa albo zbyt niebezpieczna. Na udaremnienie ataku przychodzi pora dopiero wówczas, gdy nie da się ani uciec, ani ukryć, a konfrontacja z napastnikiem staje się nieunikniona. Szkolny materiał z 2026 r. stawia sprawę jaśniej. Schemat ma pomóc zapamiętać podstawowe zasady i nie jest sztywną sekwencją czynności, więc działanie dobiera się do sytuacji, w jakiej znaleźli się nauczyciel i uczniowie.

Oba ujęcia da się pogodzić, jeśli potraktować 4U jako porządek pierwszeństwa. Oddalenie się wygrywa, o ile istnieje bezpieczna droga. Schronienie ma sens wtedy, gdy wyjście naraziłoby nas na większe niebezpieczeństwo, a obrona należy do sytuacji skrajnej.

Osobne miejsce zajmuje w tym porządku telefon pod 112. W materiale MEN czytamy, że powiadomienie służb może biec równolegle z ochroną uczniów, o ile da się je wykonać bezpiecznie, więc wezwanie pomocy nie czeka na swoją kolej w schemacie, tylko na bezpieczną chwilę.

Uważność bez podchodzenia bliżej

Schemat otwiera hasło „uważaj”. Kryje się za nim zwracanie uwagi na nienaturalne zdarzenia i zachowania ludzi. Hasło przypomina też, by nie pozostawać obojętnym i informacje o zagrożeniu przekazywać pod numer alarmowy 112. Poradnik ABW każe stosować tę uważność już przed atakiem, na etapie, gdy przyszły sprawca dopiero się radykalizuje i przygotowuje, i zachęca, by przy podejrzeniach nie bać się telefonu na 112. Świadek ataku nie powinien przy tym zakładać, że służby zawiadomił już ktoś inny.

Uważność ma jednak wyraźną granicę. Gdy słychać wybuch albo strzały, trzeba się powstrzymać od podchodzenia bliżej, nawet z ciekawości.

Ta sama ostrożność obowiązuje przy pozostawionym bagażu, któremu poradnik ABW poświęca osobne wskazówki. Do torby czy walizki nie podchodzimy i jej nie dotykamy, za to pytamy ludzi w pobliżu, czy należy do kogoś z nich. Gdy właściciel się nie znajdzie, trzeba bez zwłoki zawiadomić ochronę obiektu albo zadzwonić pod 112. Przedmiotu nie wolno przenosić ani przesuwać, a w jego bezpośrednim otoczeniu lepiej nie korzystać z telefonu.

Podobna dyscyplina przydaje się, gdy opisujemy ludzi. Liczy się to, co ktoś robi, co trzyma w ręku i gdzie się znajduje. Wygląd ani domysły na temat pochodzenia nie zastąpią obserwacji zachowania.

Tej samej dyscypliny wymaga rozmowa z operatorem numeru alarmowego. Opowiadamy o tym, co widzimy, i oddzielamy to od przypuszczeń, o co prosi MSWiA. Zdanie „słyszę odgłosy podobne do strzałów, sprawcy nie widzę” niesie inną informację niż „w budynku jest kilku uzbrojonych ludzi”. Ta druga wersja wymaga wiedzy, której w takiej chwili zwykle nie mamy. Lepiej wtedy powiedzieć wprost, czego nie wiemy.

Uciekaj tylko bezpieczną drogą

Gdy zagrożenie jest blisko, pierwszym wyborem staje się oddalenie, ale tylko bezpieczną drogą. Drzwi z zielonym znakiem wyjścia ewakuacyjnego nie stają się bezpiecznym celem tylko dlatego, że tak je oznaczono. Brytyjskie wytyczne każą zadać sobie pytanie, czy da się odejść bez wystawiania na większe niebezpieczeństwo, a jeśli bezpiecznej drogi nie ma, schować się. Wróćmy do korytarza z początku tekstu. Wyjście po jego drugiej stronie przyda się tylko wtedy, gdy przez sam korytarz da się bezpiecznie przejść.

Rzeczy, które spowalniają ucieczkę, zostawiamy na miejscu, w czym polskie, brytyjskie i amerykańskie zalecenia są zgodne. Na miejsce zdarzenia się nie wraca. Mijanych ludzi trzeba ostrzegać, ale nie warto tracić czasu na przekonywanie tych, którzy się wahają, bo ewakuować się należy bez względu na decyzje innych, co poradnik ABW i FBI ujmują niemal identycznie. Brytyjczycy radzą nalegać, żeby inni szli z nami, i zarazem nie dać się spowolnić ich niezdecydowaniu. Jeśli to bezpieczne, dobrze jest też powstrzymywać ludzi, którzy zmierzają w stronę zagrożenia, o co proszą zarówno brytyjska policja, jak i FBI.

Telefon służy w takiej chwili do wezwania pomocy, dlatego kampania 4U prosi, by nie robić zdjęć i nie nagrywać filmów.

Słowo „uciekaj” nie zakłada, że każdy może biec. Brytyjska policja zaznacza w swoim poradniku, że możliwość zastosowania się do zaleceń zależy m.in. od wieku, kondycji i sprawności. Gdy bieg nie wchodzi w grę, trzeba się starać oddalić z zagrożonego miejsca tak szybko, jak się da. Dla seniora, osoby po urazie czy kogoś, kto porusza się na wózku, pytanie brzmi więc: którędy i w jaki sposób mogę odejść.

Ukrycie to jeszcze nie osłona

Kiedy bezpiecznej drogi nie ma albo ucieczka byłaby zbyt niebezpieczna, kampania 4U radzi zabarykadować pomieszczenie, wyciszyć telefon i odsunąć się od okien i drzwi. Szczegóły dopisuje poradnik ABW: zgaszone światło, cisza i bezruch, a jeśli to możliwe, także zasłonięte okna oraz wyłączony gaz i urządzenia elektryczne.

Łatwo tu przeoczyć różnicę, na którą zwracają uwagę Brytyjczycy. Schować się przed wzrokiem napastnika to coś innego niż znaleźć osłonę. Samo zniknięcie z pola widzenia nie chroni przed kulą, która potrafi przejść przez szkło, cegłę, drewno i metal. Brytyjskie wytyczne każą zatem szukać osłony, która wytrzyma ostrzał albo atak nożem, i jako ochronę przed strzałami wskazują solidne lub grube, wzmocnione ściany. Przypominają też prostą zależność: jeśli my widzimy napastnika, on może zobaczyć nas. W polskim poradniku MSWiA przykładami osłony są stalowe konstrukcje i grube ściany, a kryjówki radzi się szukać z dala od tłumu. Pytania „czy napastnik mnie widzi?” i „co mnie osłania?” trzeba więc zadawać osobno. Odporności przegrody nie da się poznać po samej nazwie. Ściana działowa w biurowcu i nośny mur kamienicy to dwie zupełnie różne zapory.

Kryjówka nie powinna też zamieniać się w pułapkę. Trzeba wiedzieć, gdzie są wyjścia, a nawet za zamkniętymi drzwiami pozostać schowanym i cichym. Wyciszenie telefonu obejmuje także wyłączenie wibracji, o czym wspominają Brytyjczycy, FBI i materiał MEN. W cichym pomieszczeniu słychać nawet brzęczenie wibrującego telefonu.

W klasie dochodzą do tego obowiązki wobec uczniów: nauczyciel ma zamknąć drzwi i utrudnić dostęp do sali, odsunąć dzieci od drzwi i okien, polecić ciszę i ograniczyć niepotrzebne chodzenie. Nie otwiera drzwi ani nie wychodzi na korytarz, żeby sprawdzić, co się dzieje, i nie wysyła uczniów na zewnątrz.

Osobnym problemem jest decyzja o opuszczeniu kryjówki. MEN przestrzega przed wychodzeniem ze schronienia wyłącznie na podstawie niezweryfikowanej informacji, a liczyć się mają wiarygodne komunikaty, polecenia służb i to, co widać na własne oczy. Wiadomość od znajomego, że „już po wszystkim”, sama w sobie takim komunikatem nie jest.

Udaremnienie ataku jako ostateczność

Zostaje hasło, które wymaga najostrożniejszego objaśnienia. W kampanii 4U pojawia się ono dopiero wtedy, gdy nie można się ani ukryć, ani uciec, a do tego warunku poradnik ABW dodaje kolejny, czyli nieuniknioną konfrontację z napastnikiem, i przypomina o prawie do obrony koniecznej. Art. 25 Kodeksu karnego stanowi, że „nie popełnia przestępstwa, kto w obronie koniecznej odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem”. Podobnie stawia sprawę FBI, które traktuje walkę jako ostateczność, po którą sięga się tylko przy bezpośrednim zagrożeniu życia.

W szkole ten warunek ma jeszcze jeden wymiar. Materiał MEN nazywa udaremnienie ataku rozwiązaniem skrajnym i podkreśla, że nie należy ono do zwykłych obowiązków nauczyciela i nie zmusza go do starcia ze sprawcą. Zadaniem nauczyciela jest zadbać o bezpieczeństwo uczniów i wezwać pomoc, a samodzielne obezwładnianie osoby, która stwarza zagrożenie, do tej roli nie należy, podobnie jak próby odebrania jej niebezpiecznego przedmiotu.

Ten fragment schematu nie dokłada nikomu dodatkowych zadań. Kto może uniknąć napastnika, nie musi go zatrzymywać, a samo hasło opisuje sytuację skrajną i nie uczy technik obezwładniania. Tym bardziej nie powinno służyć do oceniania ofiar po fakcie. Krótkie nagranie czy relacja świadka nie pozwalają odtworzyć wszystkich możliwości, jakie miał w danej chwili konkretny człowiek, ani tego, co było widać z miejsca, w którym stał.

Wezwanie pomocy wtedy, gdy jest bezpiecznie

Niezależnie od tego, czy udało się uciec, czy schować, prędzej czy później przychodzi pora na telefon pod 112. Dzwonimy bez zwłoki, gdy tylko jesteśmy bezpieczni i mamy taką możliwość. W opisie kampanii 4U MSWiA wymienia, czego potrzebuje operator:

1. dokładnego miejsca zdarzenia, od województwa i miejscowości po ulicę, numer budynku i lokalu oraz piętro;
2. rodzaju zagrożenia;
3. liczby i wyglądu sprawców, a jeśli to wiadomo, także rodzaju broni;
4. liczby osób poszkodowanych lub zagrożonych, w tym ewentualnych zakładników;
5. najdogodniejszej drogi dojazdu dla służb;
6. danych zgłaszającego i numeru telefonu, z którego dzwoni.

Do tego dochodzą zasady samej rozmowy. Odpowiadamy na pytania, stosujemy się do instrukcji operatora i nie rozłączamy się, dopóki to on nie zakończy połączenia. W budynku pomaga podanie piętra, skrzydła albo numeru pokoju, o czym przypomina poradnik ABW. Na telefon, który sam wskaże nasze położenie z dokładnością do kondygnacji, lepiej nie liczyć, a dlaczego wyznaczanie pozycji bywa zawodne, wyjaśnialiśmy w tekście o błędach GPS.

Zgłoszenie nie jest egzaminem z kompletności. Jeśli widzieliśmy jednego człowieka, mówimy o jednym. Nieznajomość broni nie wymaga zgadywania jej fachowej nazwy, a brak części informacji nie jest powodem, by wychodzić z ukrycia i ich szukać. Gdy samemu nie da się bezpiecznie zadzwonić, materiał MEN radzi poprosić o wezwanie pomocy kogoś innego, o ile dla niego jest to bezpieczne.

Pomaga też oddzielenie miejsca zagrożenia od własnego położenia. Zdanie „napastnik był przy wejściu, ja jestem w pomieszczeniu na piętrze” opisuje jedno i drugie bez udawania, że wciąż widzimy sprawcę. Operator wie wtedy, co obserwujemy teraz, a co zapamiętaliśmy wcześniej.

Telefonem można też pomóc albo zaszkodzić z daleka. Prośba z rządowego poradnika bezpieczeństwa brzmi: dzwonić tylko wtedy, gdy naprawdę trzeba, żeby nie blokować sieci, a ten sam poradnik odradza telefony do osób w zagrożeniu, bo dźwięk połączenia może zdradzić ich kryjówkę. Ukrywającym się poradnik ABW radzi z kolei nie kontaktować się z bliskimi, żeby nie potęgować paniki. Kto czeka w domu na wiadomość, pomaga więc, gdy powstrzyma się od dzwonienia.

Osobną sprawą jest aplikacja Alarm112, przeznaczona dla tych, którzy nie mogą zadzwonić i porozmawiać z operatorem, przede wszystkim dla osób głuchych i niedosłyszących. Rodzaj i miejsce zdarzenia oraz potrzebną służbę wskazuje się w niej za pomocą piktogramów, czyli prostych obrazków, a samą aplikację trzeba wcześniej pobrać i się w niej zarejestrować, więc przygotowanie przypada na spokojny czas. Korzystać z niej należy tylko w sytuacji zagrożenia, o czym przypomina MSWiA.

Gdy odpowiadamy nie tylko za siebie

Plan działania zmienia się, gdy obok nas jest ktoś, kto sam sobie nie poradzi, a ucieczka z dzieckiem albo z osobą, która porusza się z trudem, musi uwzględniać jej możliwości. Zalecenia różnią się w szczegółach, gdy chodzi o pomoc w trakcie ucieczki. Amerykanie każą pomagać innym uciec, jeśli to możliwe, ale odradzają przenoszenie rannych. W polskim poradniku ABW jest mowa o pomocy rannym w wyjściu albo schowaniu się, chyba że opóźniałoby to ewakuację, bo wtedy trzeba ich zostawić.

Rada o pozostawieniu rannych może brzmieć surowo, ale ma oparcie w prawie. Jak przypomina poradnik ABW, w sytuacji zagrożenia, także podczas ataku nożem, nie ma się obowiązku udzielania pomocy poszkodowanym. Zgadza się to z art. 162 Kodeksu karnego. Przepis karze za nieudzielenie pomocy człowiekowi, któremu grozi bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, ale tylko wtedy, gdy można jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na takie samo niebezpieczeństwo.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy jesteśmy już bezpieczni, a ranny został w niebezpiecznym miejscu. Zasady pierwszej pomocy w rządowym serwisie Pacjent.gov.pl zaczynają się od oceny bezpieczeństwa poszkodowanego i własnego. Jeśli miejsce zagraża osobie pomagającej, ma ona nie podchodzić, tylko zadzwonić po pomoc. W szkolnym materiale MEN ta sama zasada dotyczy ataku. Informację o rannych przekazuje się jak najszybciej pod 112. Do miejsca, w którym zagrożenie wciąż trwa, nie należy wchodzić, a pierwszej pomocy udziela się dopiero wtedy, gdy miejsce jest bezpieczne, w miarę własnych umiejętności i tak, jak poleci operator albo ratownicy. Zgłoszenie rannego pozostaje działaniem na jego rzecz, nawet jeśli nie możemy do niego dotrzeć.

Z grupą dzieci odpowiedzialność rośnie, a szkolne wskazówki pokazują, jak ją uporządkować. Nauczyciel wydaje krótkie, jednoznaczne polecenia w rodzaju „Zostajemy razem”, utrzymuje grupę w całości i po dotarciu w bezpieczne miejsce, w miarę możliwości, sprawdza jej stan. Uczniowie nie wracają po plecaki ani telefony. Jeśli części dzieci brakuje, nie zawraca się z grupą w stronę zagrożenia. Służby dostają wtedy liczbę tych osób i ostatnie znane miejsce ich pobytu.

Kiedy na miejsce wchodzi policja

Przyjazd funkcjonariuszy zmienia sytuację, a część zaleceń na ten moment na pierwszy rzut oka kłóci się z hasłem „uciekaj”. W załączniku do poradników MSWiA, poświęconym operacji antyterrorystycznej, czytamy, żeby nie uciekać z miejsca zdarzenia i nie wykonywać gwałtownych ruchów. Trzeba położyć się na podłodze, poszukać najbliższej osłony, unieść ręce, najlepiej do wysokości głowy, i pokazać otwarte dłonie. Polecenia funkcjonariuszy jednostki antyterrorystycznej trzeba wykonywać, a terrorystów nie atakować. Ten sam dokument uprzedza, że do czasu potwierdzenia tożsamości każdy na miejscu może być traktowany jak potencjalny terrorysta, co dobrze tłumaczy wymóg otwartych, widocznych dłoni. Podobne zasady na chwilę przybycia służb podaje poradnik ABW.

Zalecenia FBI idą w tym samym kierunku: każą upuścić wszystko, co trzyma się w rękach, także torbę czy kurtkę, unieść ręce z rozłożonymi palcami i trzymać je cały czas na widoku. Nie należy ruszać gwałtownie w stronę policjantów, choćby po to, żeby się ich przytrzymać, ani wskazywać palcem i krzyczeć, a podczas ewakuacji nie zadaje się pytań. Pierwsi funkcjonariusze nie zatrzymają się przy rannych. Za nimi wchodzą zespoły ratownicze. Po dotarciu w bezpieczne miejsce świadkowie zostaną zapewne zatrzymani w okolicy, dopóki sytuacja nie zostanie opanowana, i nie powinni odchodzić bez zgody policji. Podobnie jest w szkole, gdzie po przybyciu służb słucha się tych, którzy kierują akcją, i nie wraca samodzielnie do budynku.

Sprzeczność z hasłem „uciekaj” jest tylko pozorna. Wcześniej chodziło o oddalenie się od napastnika, a teraz o kogoś, kto znalazł się w zasięgu trwającej akcji i do kogo policjanci kierują polecenia. Zdanie wyjęte z jednej instrukcji i przeniesione do innej sytuacji traci warunki, które nadawały mu sens.

Po ataku

Opanowanie sytuacji przez służby nie zamyka sprawy. Nauczyciele dostają od MEN listę zadań także na ten etap. Najpierw trzeba sprawdzić, czy ktoś nie potrzebuje natychmiastowej pomocy medycznej, a potem opowiedzieć dyrekcji i służbom, jak przebiegało zdarzenie, i podać liczbę uczniów oraz to, czyje miejsce pobytu pozostaje nieznane. Uczniom i rodzicom przekazuje się wyłącznie sprawdzone informacje.

Części skutków nie widać od razu. Trzeba obserwować, jak stres odbija się na ludziach, szczególnie na tych, którym bezpośrednio coś groziło, którzy zostali poszkodowani albo widzieli atak, i pamiętać, że reakcja może przyjść później. Nikogo nie należy też namawiać na siłę, by przy innych opowiadał, co przeżył. Uczniów i pracowników kieruje się do pedagoga lub psychologa szkolnego, bo, jak zaznacza ministerstwo, nauczyciel nie zastępuje terapeuty.

Zasada sprawdzonych informacji dotyczy wszystkich, nie tylko szkół. W rządowym poradniku bezpieczeństwa znajdziemy prośbę, by nie udostępniać zdjęć i filmów z miejsca zdarzenia, nie podsycać paniki i nie rozpowszechniać niesprawdzonych informacji. O tym, jak powstaje i rozchodzi się fałszywa informacja, pisaliśmy w tekście o anatomii dezinformacji.

Co można zrobić wcześniej

Opisane decyzje zapadają w pośpiechu, ale część pracy da się wykonać zawczasu. Drogę ucieczki i plan działania dobrze mieć w głowie, zanim cokolwiek się wydarzy, jak radzi FBI. W miejscu pracy, w szkole czy w często odwiedzanej galerii można zadać sobie kilka konkretnych pytań. Gdzie jest drugie wyjście? Które drzwi da się zamknąć i czym je zastawić? Jak opisać tę część budynku operatorowi numeru 112?

Przygotowania obejmują też rodzinę. Z rządowego poradnika „Plan na kryzys” pochodzi propozycja, by rodzina wiedziała, jak się ze sobą kontaktować oraz gdzie i kiedy się spotkać, zarówno blisko domu, jak i poza swoją miejscowością. Chodzi o sytuację, w której bliscy się rozdzielą, a łączność zawiedzie. Plan trzeba regularnie aktualizować i ćwiczyć z domownikami. W tak zwanym dekalogu bezpieczeństwa ten sam poradnik zaleca naukę pierwszej pomocy oraz przygotowanie dla dzieci i seniorów identyfikatorów z imieniem, nazwiskiem i numerem telefonu kontaktowego.

Umówione miejsce spotkania służy temu, by odnaleźć się później. W czasie ataku nie powinno skłaniać nikogo do powrotu w niebezpieczną okolicę. Plan rodzinny ma działać przy różnych zagrożeniach, w tym przy ewakuacji, więc przyda się również na przykład podczas długiej przerwy w dostawie prądu, którą opisywaliśmy w tekście o blackoucie.

Rozmowa z dzieckiem wymaga osobnego podejścia. Zaczyna się od spokojnej atmosfery i od sprawdzenia, czego dziecko zdążyło się już dowiedzieć i co w nim to budzi, a język trzeba dopasować do jego wieku i poziomu rozumienia. Na pytania odpowiadamy szczerze, ale bez drastycznych szczegółów. Dziecku trzeba też wytłumaczyć, co samo ma robić, gdy pojawi się zagrożenie, i przećwiczyć to razem, bo znając swoją rolę, poczuje się bezpieczniej. Można zacząć od wspólnego wypatrzenia znaku wyjścia w sklepie czy w kinie i umówienia się, jak trzymać się razem.

Wiedza o 4U nie daje kontroli nad sprawcą ani gwarancji, że z każdej sytuacji uda się wyjść bez szwanku. Pozwala natomiast wcześniej zadać pytania, które kryją się za czterema krótkimi poleceniami: dokąd mogę odejść, co naprawdę mnie osłania, jak zawiadomię służby i kto obok mnie będzie potrzebował wsparcia. Twórcy kampanii przypominają, że w pierwszych sekundach i minutach takiego zdarzenia każdy odpowiada za siebie i swoich bliskich.

Literatura i źródła

• 4U! Uważaj, uciekaj, ukryj się, udaremnij atak — strona kampanii Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego — oficjalna strona kampanii
• Kampania „4U – uważaj, uciekaj, ukryj się, udaremnij atak!” — Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji — oficjalna strona instytucji
• Poradnik prewencji terrorystycznej, Warszawa 2021 — Centrum Prewencji Terrorystycznej ABW — publikacja instytucjonalna
• Postępowanie nauczyciela w sytuacji zagrożenia ze strony osoby posiadającej niebezpieczne narzędzie lub przedmiot — MEN i Ośrodek Rozwoju Edukacji — materiał instruktażowy dla szkół
• Zagrożenie w szkole – zasady postępowania dla nauczycieli — Ministerstwo Edukacji Narodowej — komunikat instytucji
• Kampania społeczna 4U — serwis Numer alarmowy 112, MSWiA — oficjalna strona instytucji
• Aplikacja mobilna Alarm112 — serwis Numer alarmowy 112, MSWiA — opis usługi publicznej
• Poradnik bezpieczeństwa. Zagrożenia terrorystyczne — MSWiA — poradnik instytucjonalny
• Poradnik bezpieczeństwa. Osoby potrzebujące szczególnej pomocy — MSWiA — poradnik instytucjonalny
• Poradnik bezpieczeństwa. Plan na kryzys — MSWiA — poradnik instytucjonalny
• Załącznik nr 4. Zasady postępowania w trakcie operacji antyterrorystycznej i sytuacji zakładniczej — MSWiA — dokument instytucjonalny
• 3 lata profilaktyki — serwis Służby specjalne, gov.pl — komunikat instytucji
• Rocznica powstania CPT ABW — serwis Służby specjalne, gov.pl — komunikat instytucji
• Centralny Pododdział Kontrterrorystyczny Policji „BOA”. Status prawny — Biuletyn Informacji Publicznej Komendy Głównej Policji — oficjalna strona instytucji
• Pierwsza pomoc to Twój obowiązek — Pacjent.gov.pl — materiał edukacyjny serwisu publicznego
• Art. 25. Obrona konieczna, Kodeks karny — StandardyPrawa.pl — tekst przepisu
• Art. 162. Nieudzielenie pomocy człowiekowi znajdującemu się w bezpośrednim niebezpieczeństwie, Kodeks karny — StandardyPrawa.pl — tekst przepisu
• Run Hide Tell — ProtectUK, Counter Terrorism Policing — oficjalne wytyczne policji brytyjskiej
• Staying safe from terrorism — Durham Constabulary — poradnik policji brytyjskiej
• Stay safe film — National Counter Terrorism Security Office, GOV.UK — publikacja rządowa (archiwalna)
• Active Shooter Event Quick Reference Guide — Federal Bureau of Investigation — oficjalne wytyczne instytucji
• Video: How To Survive An Office Shooting — Run, Hide, Fight — NPR — artykuł prasowy