W niedzielę 13 czerwca 2021 roku Kneset, jednoizbowy parlament Izraela, głosował nad wotum zaufania, czyli nad zatwierdzeniem nowego rządu Naftalego Bennetta i Jaira Lapida. Wynik ważył się na ostrzu noża: 60 głosów za, 59 przeciw i jeden poseł wstrzymujący się. Wstrzymał się Said al-Harumi z Ra’am, czyli Zjednoczonej Listy Arabskiej, a więc z partii, która sama należała do nowej koalicji ośmiu ugrupowań, rozpiętej od lewicy po narodową prawicę.

Nagłówki ogłosiły wtedy pierwszą arabską partię w izraelskim rządzie. To uproszczenie. Ra’am, kierowany przez Mansura Abbasa, poparł gabinet i wszedł do koalicji, ale nie kierował żadnym ministerstwem. Arabskie listy współpracowały z partiami władzy już w pierwszych dekadach państwa, a w latach dziewięćdziesiątych arabscy posłowie podtrzymywali z zewnątrz rząd Icchaka Rabina.

Nowe było coś innego. Po raz pierwszy samodzielna arabska partia wynegocjowała własne miejsce w porozumieniu rządzącym i przyjęła za nie współodpowiedzialność. W ponad siedemdziesięcioletniej historii państwa nie zdarzyło się to wcześniej ani razu.

Pięć lat później, w wyborach z 27 października 2026 roku, Ra’am i Wspólna Lista, sojusz trzech innych arabskich ugrupowań, zdobyły razem 19 ze 120 mandatów. Tak dobrego wyniku arabskie partie jeszcze nie miały. W Izraelu żadna partia nie zdobyła dotąd w wyborach samodzielnej większości, dlatego rządy powstają z koalicji, w których liczy się każda garść mandatów. Obóz Benjamina Netanjahu ma dziś 53 miejsca, żydowska opozycja 48, a do większości potrzeba 61. Czy bycie potrzebnym w takim rachunku daje wpływ na państwo?

To zależy od tego, co uznamy za skuteczną reprezentację mniejszości. Jedni mierzą ją pieniędzmi na szkoły i bezpieczeństwo w arabskich miejscowościach, dla innych ważniejsze jest uznanie narodowej tożsamości i to, jak państwo określa, do kogo należy. Arabskie partie różnią się przede wszystkim tym, które z tych celów stawiają na pierwszym miejscu i jaką cenę są gotowe za nie zapłacić. Żeby te różnice zrozumieć, trzeba najpierw wiedzieć, kogo reprezentują.

Kim są arabscy obywatele Izraela

Według Israel Democracy Institute (IDI), niezależnego izraelskiego ośrodka badań nad demokracją, pod koniec 2023 roku w Izraelu mieszkało około 2,1 miliona Arabów, czyli mniej więcej co piąty mieszkaniec kraju. Nie wszyscy mogą głosować w wyborach do Knesetu, bo w tej liczbie mieszczą się arabscy mieszkańcy Wschodniej Jerozolimy ze statusem stałego rezydenta, a prawo głosu do parlamentu mają tylko obywatele, którzy ukończyli 18 lat. Ta wspólnota jest zróżnicowana. Ponad cztery piąte arabskich obywateli to muzułmanie, pozostali to Druzowie i chrześcijanie. Połowa mieszka na północy kraju, a większość pozostałych w Trójkącie, pasie arabskich miejscowości w pobliżu Zachodniego Brzegu, i na pustyni Negew. Część żyje w miastach mieszanych, gdzie Żydzi i Arabowie mieszkają obok siebie. Statystyka nie przesądza przy tym, jak ludzie sami się określają, co szczególnie dotyczy Druzów.

Arabscy obywatele Izraela to inna grupa niż Palestyńczycy z Zachodniego Brzegu i Strefy Gazy, choć mogą dzielić z nimi narodową tożsamość. Mieszkańcy terytoriów palestyńskich bez izraelskiego obywatelstwa nie głosują w wyborach do Knesetu, a obywatel Izraela, który nazywa siebie Palestyńczykiem, nie traci przez to ani obywatelstwa, ani prawa głosu.

Dlatego w tym tekście określenie „arabski obywatel Izraela” opisuje status prawny, a przymiotnik „palestyński” odnosi się do tożsamości narodowej.

Rondo przy wjeździe do Umm al-Fahm, z zabudową miasta na wzgórzach w tle.
Wjazd do Umm al-Fahm, 4 sierpnia 2025 roku. Umm al-Fahm to jedno z największych arabskich miast w Izraelu, położone w Trójkącie. Fot. Moataz1997 / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Rok 1948 i dwie pamięci

Dla izraelskich Żydów rok 1948 oznacza powstanie własnego państwa. W pamięci palestyńskiej to Nakba, po arabsku „katastrofa”: masowe wysiedlenia w czasie wojny arabsko-izraelskiej i utrata domów oraz ziemi. Arabski obywatel Izraela może nosić w sobie obie te opowieści naraz, bo ma obywatelstwo państwa, które wtedy powstało, i rodzinną pamięć świata, który się wtedy rozpadł. Konflikt polityczny zaczyna się tam, gdzie samo przywołanie tej drugiej historii uznaje się za wrogość wobec państwa.

Przez pierwsze niemal dwadzieścia lat znaczna część arabskich obywateli żyła pod zarządem wojskowym, a kto chciał wyjechać z własnej miejscowości albo podjąć niektóre prace, potrzebował pozwolenia. System zniesiono dopiero w 1966 roku, a do tego czasu formalne obywatelstwo nie oznaczało swobody korzystania z praw.

Mimo to arabscy wyborcy od początku mieli swoich posłów. Do 1981 roku startowały tak zwane listy satelickie, czyli arabskie ugrupowania, którym kandydatów dobierały wielkie partie syjonistyczne, przede wszystkim rządząca przez lata lewicowa Mapai, poprzedniczka Partii Pracy. Listy te nie miały własnych programów i w parlamencie głosowały tak, jak chciał patron, a w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych popierała je ponad połowa arabskich wyborców. Alternatywę dawała komunistyczna Maki, wspólna partia Żydów i Arabów, z której tradycji wyrósł później Hadasz. W miarę jak wśród arabskich obywateli umacniała się palestyńska tożsamość narodowa, komuniści zyskiwali, a listy satelickie znikały z Knesetu. Ta historia tłumaczy, dlaczego słowo „integracja” brzmi w arabskiej polityce dwuznacznie. Udział w instytucjach daje wpływ, ale rodzi pytanie, kto wyznacza granice dopuszczalnych żądań i czy przy stole można mówić własnym głosem. To pytanie wraca w sporach między dzisiejszymi arabskimi partiami.

Cztery partie pod wspólnymi szyldami

Po zniknięciu list satelickich arabską scenę polityczną zaczęły kształtować samodzielne ugrupowania. Dziś najczęściej powracają cztery nazwy, Hadasz, Balad, Ta’al i Ra’am, a ugrupowania te startują do Knesetu raz osobno, raz razem. Trzy pierwsze tworzą obecnie Wspólną Listę, a Ra’am, czyli Zjednoczona Lista Arabska, idzie własną drogą, choć podobne polskie tłumaczenia obu nazw łatwo pomylić.

Hadasz to powstały w 1977 roku żydowsko-arabski front o komunistycznym rodowodzie, dziś zaliczany do skrajnej lewicy. Jego wyborcy są obecnie w większości Arabami, ale wspólne działanie Żydów i Arabów pozostaje sednem programu, a front domaga się równości obywateli i sprawiedliwości społecznej. W polityce zagranicznej popiera państwo palestyńskie obok Izraela. Otwarte pozostaje pytanie, jak taki model odpowiada na odrębne doświadczenie palestyńskiej mniejszości.

Tę odrębność mocniej akcentuje Balad, czyli Zgromadzenie Narodowo-Demokratyczne. Jego hasłem jest „państwo wszystkich obywateli”. Partia chce, by Arabów w Izraelu uznano za mniejszość narodową, a religię oddzielono od państwa, i popiera powstanie państwa palestyńskiego. Jej spór z państwem sięga głębiej niż podział pieniędzy publicznych, bo dotyczy samej definicji wspólnoty politycznej.

Ta’al, czyli Arabski Ruch na rzecz Odnowy, założył przed wyborami w 1996 roku Ahmad Tibi, dziś jeden z liderów Wspólnej Listy. To partia świecka, która łączy żądanie pełnej równości obywatelskiej z poparciem dla niepodległego państwa palestyńskiego. W różnych latach startowała w sojuszu z każdym z trzech pozostałych ugrupowań, co pokazuje, że wspólna lista nie musi oznaczać wspólnego programu.

Ra’am powstał w 1996 roku jako polityczne ramię południowej gałęzi Ruchu Islamskiego w Izraelu i na polski podział na lewicę i prawicę przekłada się słabo, bo religijny konserwatyzm łączy z żądaniem większych inwestycji publicznych. Partia chce wyrównać zaległości arabskiego szkolnictwa, ściągnąć do arabskich miejscowości strefy przemysłowe i doprowadzić do powstania arabskiego uniwersytetu, a w jej programie jest również państwo palestyńskie.

Te cztery partie różnią się stosunkiem do religii i wizją relacji narodowych. Hadasz, Balad i Ta’al są świeckie, przy czym Hadasz stawia na współpracę żydowsko-arabską, a Balad na odrębność palestyńską. Ra’am przez lata wywodził swój program z religii. Najbardziej wyróżnił się jednak metodą działania.

Delegacja listy Hadasz–Ta’al podczas rozmowy z prezydentem Isaakiem Herzogiem; Aida Touma-Sliman przemawia do mikrofonu.
Przedstawiciele listy Hadasz–Ta’al podczas konsultacji u prezydenta Isaaca Herzoga, 11 listopada 2022 roku. W delegacji uczestniczyli Aida Touma-Sliman, Osama Saadi i Ofer Cassif. Lista nie zarekomendowała wtedy nikogo. Fot. Kobi Gideon / Government Press Office of Israel / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0.

Religijny ruch, który wybrał parlament

Ta metoda ma źródło w rozłamie z 1996 roku, kiedy Ruch Islamski w Izraelu podzielił się w sporze o to, czy startować w wyborach do Knesetu. Gałąź południowa postanowiła wejść do polityki parlamentarnej i utworzyła Ra’am. Północna zbojkotowała wybory. W 2015 roku rząd zdelegalizował gałąź północną, ale zakaz nie objął Ra’am, bo dotyczył odrębnej organizacji.

Słowo „islamistyczny” oznacza przekonanie, że wartości religijne powinny kształtować życie publiczne, co samo w sobie nie dowodzi związków z Hamasem, palestyńską organizacją islamistyczną, która od 2007 roku rządziła Strefą Gazy. Do takiego zarzutu potrzeba osobnych dowodów, bo bez nich religijny rodowód łatwo zamienia się w zbiorowe oskarżenie. Takie oskarżenia padały regularnie. W 2021 roku politycy Religijnego Syjonizmu, potencjalni partnerzy Netanjahu, przekonywali, że Ra’am jest odłamem Bractwa Muzułmańskiego, ruchu islamistycznego wywodzącego się z Egiptu, i nie może współrządzić.

Abbas postawił na to, co da się uzyskać dla wyborców przy stole rządowym. Przed wyborami w 2021 roku namawiał partnerów ze Wspólnej Listy, by byli gotowi wejść do każdej koalicji, także prawicowej, jeśli zajmie się ona palącymi problemami arabskiego społeczeństwa. Pozostali nie chcieli wyciszać wątków narodowych, więc Ra’am wystartował osobno i zdobył cztery mandaty. Abbas nazwał swoją strategię „nowym podejściem” i w kampanii odsunął sprawy narodowe na drugi plan, choć nie usunął ich z programu. Rozmawiał nawet z prawicowym Likudem Netanjahu, ostatecznie porozumiał się jednak z jego przeciwnikami.

Taka strategia nie musi kłócić się z religijnym profilem, bo konserwatywna partia też musi odpowiedzieć wyborcy, który boi się strzelaniny na własnej ulicy albo nie może legalnie zbudować domu. Zmienia się za to sposób rozliczania przywódcy. Polityk opozycji może powiedzieć, że nie miał wpływu na decyzje rządu, a koalicjant musi tłumaczyć, dlaczego poparł budżet i uznał kompromis za korzystny. Zwolennicy tej drogi przekonują, że wyborcy mają prawo oczekiwać poprawy życia, zanim rozwiązany zostanie konflikt, a krytycy odpowiadają, że dostęp do publicznych pieniędzy nie powinien zależeć od tego, czy partia mniejszości wyciszy własny program narodowy.

Pod koniec 2025 roku Ra’am wykonał kolejny zwrot. Abbas zapowiedział, że partia zerwie więzi z Radą Szury, religijnym gremium ruchu, które dotąd kierowało jej decyzjami, i stanie się „całkowicie obywatelska”. Zapowiedź padła miesiąc po tym, jak Netanjahu ogłosił zamiar delegalizacji Bractwa Muzułmańskiego, dlatego część komentatorów uznała ją za zabieg, który miał uchronić partię przed zakazem. Latem 2026 roku Ra’am przenosił wybór kandydatów do własnych struktur, bez udziału instytucji religijnych.

Dziennikarka Tal Schneider i Mansur Abbas siedzą na scenie z mikrofonami podczas publicznej rozmowy.
Mansur Abbas, lider Ra’am, podczas rozmowy z dziennikarką Tal Schneider w Ramat ha-Szaron, 30 lipca 2022 roku. Fot. דוד שי / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Próg wyborczy i cena osobnego startu

Osobny start ma swoją cenę. Kneset liczy 120 posłów wybieranych proporcjonalnie w skali całego kraju, a lista, która nie przekroczy progu wyborczego, nie dostaje żadnego mandatu, nawet jeśli zebrała dziesiątki tysięcy głosów. W 2014 roku podniesiono próg do 3,25 procent. Według IDI właśnie to skłoniło Hadasz, Balad, Ta’al i Ra’am do wspólnego startu w 2015 roku: każda partia zachowała własną organizację, a razem zmniejszyły ryzyko, że któraś zostanie poza parlamentem.

Polski czytelnik może tu dostrzec różnicę wobec naszych przepisów. W wyborach do Sejmu komitety tworzone przez członków zarejestrowanych organizacji mniejszości narodowych mogą zostać zwolnione z pięcioprocentowego progu, a przez lata skutecznie korzystała z tego mniejszość niemiecka. W Izraelu arabskie partie muszą pokonać ten sam próg co wszystkie inne listy.

Wybory Arabskie ugrupowania i ich wynik
2015 Wspólna Lista (Hadasz, Ta’al, Balad, Ra’am): 13 mandatów
kwiecień 2019 rozpad sojuszu i start w dwóch osobnych blokach
wrzesień 2019 ponowny wspólny start: 13 mandatów
2020 Wspólna Lista: 15 mandatów
2021 Ra’am osobno: 4 mandaty, Wspólna Lista: 6
2022 Ra’am: 5, Hadasz–Ta’al: 5, Balad z 2,9 procent głosów pod progiem

Wspólna lista rozwiązuje problem progu tylko częściowo, bo pod jednym szyldem trzeba uzgodnić także stanowisko wobec przyszłych koalicji. Właśnie o to rozbiła się jedność w 2021 roku. Osobny start pozwala wyostrzyć strategię, ale zwiększa ryzyko, że część głosów przepadnie.

Balad przekonał się o tym w 2022 roku. Zebrał ponad 138 tysięcy głosów, czyli 2,9 procent, i został poza Knesetem, bo do progu zabrakło mu nieco ponad jednej trzeciej punktu procentowego. Kilka tygodni wcześniej musiał jeszcze bronić w sądzie samego prawa do startu.

Pusta sala plenarna Knesetu z ławami poselskimi ustawionymi półkoliście przed podium.
Sala plenarna Knesetu w Jerozolimie, fotografia z 2009 roku. Izraelski parlament liczy 120 posłów. Fot. בית השלום / Wikimedia Commons · wykorzystanie za podaniem autora, zgodnie z zezwoleniem właściciela praw.

Poprzeć premiera, podtrzymać rząd, wejść do koalicji

Mandaty to dopiero początek, bo w izraelskim systemie wpływ można wywierać na kilka sposobów. Po wyborach prezydent zaprasza przedstawicieli wszystkich frakcji na konsultacje i pyta, kogo rekomendują na premiera. Misję tworzenia rządu powierza temu, kto ma największe szanse zdobyć zaufanie Knesetu, i nie zawsze jest to szef największej partii. Tak było w 2009 roku, gdy prezydent Szimon Peres powierzył misję Netanjahu, choć jego Likud miał o jeden mandat mniej niż Kadima Cipi Liwni. Rekomendacja, głosowanie nad rządem i członkostwo w koalicji to osobne decyzje. Nie wszystko zależy też od liczby 61, czyli większości w 120-osobowym Knesecie. Taka większość przydaje się do stabilnego rządzenia, ale przy wotum zaufania wystarczy, by zwolenników rządu było więcej niż przeciwników, i dlatego gabinet Bennetta i Lapida przeszedł w 2021 roku stosunkiem 60 do 59. O losie rządu może przesądzić również partia, która się wstrzyma albo poprze go z zewnątrz.

Arabscy posłowie robili to już wcześniej. Rząd Icchaka Rabina, powołany w 1992 roku, miał na starcie 62 posłów, ale rok później odeszła z niego ultraortodoksyjna partia Szas i koalicji zostało 56 mandatów. W okresie porozumień pokojowych z Organizacją Wyzwolenia Palestyny gabinet przetrwał dzięki pięciu posłom Hadaszu i Arabskiej Partii Demokratycznej, którzy popierali go z zewnątrz i dopiero razem z koalicją dawali 61 głosów. Utrzymanie rządu przy życiu też jest polityczną decyzją, choć nie widać jej na liście ministrów.

Do współpracy potrzeba dwóch stron. W 2021 roku o Ra’am zabiegał także Likud, ale partie Religijnego Syjonizmu nie chciały układu, w którym arabska partia podtrzymywałaby rząd. Ugrupowanie może więc być niezbędne w rachunku i zarazem politycznie odrzucane, a kiedy partner korzysta z czyichś głosów, ale odmawia mu prawa do współdecydowania, negocjacje toczą się na nierównych warunkach. Każdy kompromis trzeba zatem oceniać pod kątem wzajemności: czy arabska partia współtworzy decyzje, czy tylko dostarcza głosów.

Prezydent Re’uwen Riwlin i przedstawiciele Wspólnej Listy siedzą przy stole podczas konsultacji politycznych.
Prezydent Re’uwen Riwlin podczas konsultacji z przedstawicielami Wspólnej Listy, 5 kwietnia 2021 roku. W tej rundzie rozmów ugrupowanie nie wskazało kandydata do utworzenia rządu. Fot. Mark Neyman / Government Press Office of Israel / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0.

Co można zapisać na konto Ra’am

Wzajemność najłatwiej sprawdzić na pieniądzach. Wejście do koalicji dawało Ra’am szansę wynegocjowania programu rozwoju arabskich miejscowości, choć takie programy istniały już wcześniej. W 2015 roku rząd przyjął pięcioletni plan gospodarczego rozwoju społeczności arabskiej, znany jako uchwała 922. Według analizy Banku Izraela przydzielono na niego około 13 miliardów szekli, a do listopada 2021 roku wydano mniej więcej 70 procent tej kwoty. Nie wydano wszystkiego, bo inwestycje blokowały przeszkody niezwiązane z budżetem. Największą był brak uregulowanych gruntów w arabskich miejscowościach. Wielu zadłużonych samorządów nie było też stać na wymagany wkład własny, a do tego przeciągało się planowanie i brakowało inżynierów. Brak pieniędzy wymaga innego lekarstwa niż niewydolny urząd, a polityczna deklaracja nie zastąpi żadnego z nich.

Za rządu Bennetta i Lapida, w październiku 2021 roku, przyjęto kolejny plan, uchwałę 550, na lata 2022–2026. Opiewał na około 30 miliardów szekli, z czego mniej więcej połowa była nowymi pieniędzmi, ale sama kwota nie mówi, ile środków dotarło do miejscowości i co z nich wynikło.

Szkoła wpisana do planu nie jest jeszcze szkołą otwartą, a wypłata pieniędzy nie oznacza, że poprawiła się jakość nauczania.

Trwałość programu zależy od kolejnych rządów. W grudniu 2025 roku prezes Banku Izraela Amir Yaron ostrzegł, że jedna z decyzji dołączonych do projektu budżetu w praktyce wstrzymuje plan 550, bo większość pozostałych pieniędzy miała trafić do Ministerstwa Bezpieczeństwa Narodowego i do Szin Bet, służby bezpieczeństwa wewnętrznego. Bank sprzeciwił się temu, powołując się na korzyści programu dla edukacji i zatrudnienia. Z samego wystąpienia nie wynika, czy przesunięcie ostatecznie wykonano.

Udokumentowanym osiągnięciem Ra’am pozostaje udział w porozumieniu rządzącym i współodpowiedzialność za jego decyzje. Żeby zmierzyć wpływ partii na pieniądze, trzeba by wiedzieć, jaki plan przyjęłaby koalicja bez niej, a tego nikt nie sprawdzi. Sama kolejność zdarzeń, najpierw koalicja, potem uchwała, nie dowodzi ani wyłącznej zasługi, ani winy za niewykonane obietnice.

Przemoc, mieszkania i szkoły

Za liczbami z uchwał stoją sprawy, których nie da się odłożyć do czasu rozwiązania konfliktu. Wspólna Lista nadaje im w programie wymowne tytuły, takie jak „Od przemocy i przestępczości do bezpiecznego życia” albo „Od groźby wyburzenia do prawa do budowy”. Zapowiada walkę z przestępczością zorganizowaną i obiecuje dobrą edukację od wczesnego dzieciństwa po uniwersytet. Same deklaracje nie dowodzą skuteczności. Pokazują za to, że arabskie partie zajmują się czymś więcej niż konfliktem izraelsko-palestyńskim.

Skalę problemu pokazuje raport organizacji Abraham Initiatives, według którego w 2024 roku w wyniku przestępstw i przemocy zginęło 230 arabskich obywateli Izraela, w większości od kul. Chodzi o ofiary przestępczości, a ofiary wojny liczy się osobno. Dla wyborcy bezpieczeństwo oznacza możliwość spokojnego wyjścia z domu i prowadzenia firmy, dlatego spór o skuteczność policji staje się sporem o podstawową funkcję państwa. Równie wymowne są dane o ubóstwie. Według raportu IDI w 2023 roku w biedzie żyło ponad 38 procent rodzin arabskich i około 15 procent rodzin żydowskich, co pokazuje skalę nierówności, choć samo w sobie nie wyjaśnia jej przyczyn.

Podział na „sprawy narodowe” i „sprawy codzienne” jest w praktyce zbyt prosty. Planowanie przestrzenne decyduje o mieszkaniu konkretnej rodziny i o tym, jak państwo rozdziela ziemię, a szkoła jest usługą publiczną, która przez język i program nauczania dotyka kultury. To, że pieniądze na takie usługi wynegocjowała partia mniejszości, nie czyni wydatku mniej uzasadnionym. Wyborca może przy tym żądać większych nakładów i pytać własnego posła, dlaczego konkretna inwestycja utknęła.

Kto jest współwłaścicielem państwa

Obok spraw codziennych trwa spór o to, czyje jest państwo. Izrael nie ma jednej spisanej konstytucji, a jej rolę pełnią ustawy zasadnicze, czyli akty o szczególnej randze, uchwalane przez Kneset stopniowo. To wokół nich toczy się spór o ustrojowe fundamenty państwa.

Jedną z nich jest ustawa zasadnicza o Izraelu jako państwie narodowym narodu żydowskiego, uchwalona w lipcu 2018 roku. Ustawa stanowi, że prawo do narodowego samostanowienia w Izraelu przysługuje wyłącznie narodowi żydowskiemu. Językiem państwa czyni hebrajski, a arabskiemu przyznaje „szczególny status”, zastrzegając, że jego dotychczasowa pozycja nie zostaje naruszona. Ustawa nie odbiera arabskim obywatelom prawa głosu ani nie zakazuje używania arabskiego. Wprowadza za to hierarchię w opisie narodowego charakteru państwa, przez co samo równe traktowanie przez urzędy nie kończy sporu.

Dla zwolenników „państwa wszystkich obywateli” równa przynależność powinna obejmować również wspólne określanie charakteru państwa. Obrońcy ustawy odpowiadają, że Izrael jest polityczną formą samostanowienia narodu żydowskiego, a prawa jednostek, w tym arabskich obywateli, chronią inne ustawy zasadnicze i sądy. Sama ustawa nie zawiera przy tym ogólnej klauzuli równości. W 2021 roku Sąd Najwyższy utrzymał ją w mocy stosunkiem głosów dziesięć do jednego, czytając jej przepisy tak, by nie naruszały równości i nie kłóciły się z ustawą zasadniczą o godności człowieka i wolności. Jedyne zdanie odrębne złożył sędzia George Kara, arabski członek składu, który uznał, że tak poważnego naruszenia równości nie da się naprawić interpretacją.

Różne odpowiedzi na 7 października

Szczególnie trudną próbą dla arabskich polityków stały się atak Hamasu z 7 października 2023 roku i wojna w Strefie Gazy. Musieli mówić o zbrodni na izraelskich cywilach i o losie cywilów w Gazie, nie tracąc przy tym z oczu relacji z żydowskimi współobywatelami. Nie mówili jednym głosem.

Mansur Abbas w tekście opublikowanym 31 października 2023 roku nazwał atak haniebnym i wzywał Żydów oraz Arabów do zachowania spokoju, także w mediach społecznościowych. Domagał się zawieszenia broni i uwolnienia zakładników. Apelował też o większą pomoc humanitarną dla Gazy. Sprzeciw wobec zabijania izraelskich cywilów łączył się u niego z żądaniem ochrony Palestyńczyków.

Inaczej rozłożyła akcenty Komunistyczna Partia Izraela wspólnie z Hadaszem. W oświadczeniu z 8 października potępiła „wszelką krzywdę wyrządzaną niewinnym cywilom”, a pełną odpowiedzialność za eskalację przypisała prawicowemu rządowi Netanjahu i jego polityce okupacyjnej. To stanowisko partyjne. Odpowiedzialność za konkretną zbrodnię i ocena polityki władz to dwa różne poziomy argumentacji.

Centrum Mosze Dajana, ośrodek badań nad Bliskim Wschodem przy Uniwersytecie Telawiwskim, porównało później wypowiedzi liderów różnych nurtów. Ayman Odeh, wieloletni lider Wspólnej Listy, nazwał atak masakrą zasługującą na wszelkie potępienie i dodał, że okupacja nie usprawiedliwia krzywdzenia niewinnych. Sami Abu Szahadeh, przewodniczący Baladu, pisał, że żadne ludzkie społeczeństwo nie może zaakceptować krzywdy niewinnych, choć bronił też prawa Palestyńczyków do oporu wobec okupacji, zastrzegając, że nie usprawiedliwia ono ataków na cywilów. Takie różnice bywają politycznie ważne, a cytaty wyrwane z kontekstu łatwo zamieniają je w karykaturę.

Organizacje praw obywatelskich zwracały wtedy uwagę na granice wolności słowa. Stowarzyszenie Praw Obywatelskich w Izraelu (ACRI) w październiku 2023 roku zaapelowało do prokuratury, by policja znów musiała uzyskiwać jej zgodę przed wszczęciem śledztwa w sprawie wypowiedzi, takich jak wpisy w mediach społecznościowych. Przekonywało, że większość takich wpisów, nawet obraźliwych, nie jest przestępstwem. Pytanie o granice wypowiedzi wróciło trzy lata później, tym razem w sporze o to, kto może kandydować w wyborach.

Kto może kandydować

Podstawę prawną takich sporów daje artykuł 7A ustawy zasadniczej o Knesecie. Pozwala on wykluczyć z wyborów listę lub kandydata, którzy negują istnienie Izraela jako państwa żydowskiego i demokratycznego, podżegają do rasizmu albo popierają walkę zbrojną wrogiego państwa lub organizacji terrorystycznej przeciw Izraelowi. Decyzję podejmuje Centralna Komisja Wyborcza, złożona z przedstawicieli partii i kierowana przez sędziego Sądu Najwyższego, a ostatnie słowo należy do samego Sądu Najwyższego. Sędziowie wymagają mocnych dowodów, które dotyczą głównych celów i systematycznych działań. Jedna odosobniona wypowiedź zwykle nie wystarcza. Polityczny zarzut to jeszcze nie dowód.

W 2022 roku komisja wykluczyła Balad, ale Sąd Najwyższy jednogłośnie uchylił tę decyzję. Partia wystartowała, a o jej losie przesądzili wyborcy.

Jesienią 2026 roku historia powtórzyła się na większą skalę. Pod koniec września komisja, rozpatrując wnioski partii prawicowych, w tym Likudu, wykluczyła z wyborów Wspólną Listę i Ra’am. Odsunęła też dwóch kandydatów: Ofera Cassifa, żydowskiego posła Hadaszu, oraz Samiego Abu Szahadeha.

Sąd Najwyższy 2 października jednogłośnie przywrócił obie listy, uznając, że przesłanki ustawy nie mają do nich zastosowania. Zakaz dla Cassifa uchylił stosunkiem siedmiu głosów do dwóch, choć wszyscy sędziowie skrytykowali jego „oburzające wypowiedzi i działania”.

Abu Szahadeh nie czekał na wyrok. Komisja oparła się na jego artykule z 8 października 2023 roku, który według prokuratora generalnego wspierał walkę zbrojną. Polityk wyraził w sądzie żal z powodu tego tekstu i zaprzeczył, by popierał walkę zbrojną, ale gdy sędziowie dali do zrozumienia, że większość składu utrzyma zakaz, wycofał kandydaturę, a Balad zapowiedział, że nadal będzie on kierował partią. Dobrowolne wycofanie się i sądowe uchylenie zakazu to dwie różne sytuacje, dlatego hasła, że „wszystkich oczyszczono” albo „wszystkich wykluczono”, zniekształcają obraz wydarzeń. Podobnie krytyka rządu czy sprzeciw wobec syjonizmu to coś innego niż aprobata przemocy wobec cywilów.

Wyborcy i polityczki poza prostym schematem

Liderzy nie zastępują wyborców. W grudniu 2024 roku Centrum Mosze Dajana i niemiecka Fundacja Konrada Adenauera zapytały 500 dorosłych Arabów w Izraelu, czy arabskie partie powinny wchodzić do koalicji, a ponad 70 procent odpowiedziało, że tak. Prawie połowa wszystkich badanych zgadzała się na udział w każdej koalicji, a co czwarty tylko w centrolewicowej. Mniej więcej co ósmy wolał, by arabskie partie popierały rząd z zewnątrz w zamian za korzyści dla swojej społeczności, i niemal tyle samo odrzucało wszelkie zaangażowanie.

Respondenci mieli też wskazać najważniejszy składnik swojej tożsamości. Taki ranking pokazuje hierarchię, ale o pozostałych więziach mówi niewiele, bo można czuć się jednocześnie Palestyńczykiem i obywatelem Izraela. Sondaż opisuje nastroje sprzed ostatnich wyborów i nie mówi, jakie ustępstwa wyborcy uznają za dopuszczalne.

Trudno też odczytać absencję jako jeden zbiorowy gest. Według IDI frekwencja w miejscowościach arabskich i druzyjskich wzrosła z około 45 procent w 2021 roku do 53 procent rok później. Same liczby nie mówią, kto zostawał w domu z protestu, a kto z obojętności. Część mieszkańców tych miejscowości głosowała zresztą na listy żydowskie.

Różnice dotyczą też płci. W 2023 roku pracowało lub szukało pracy około 37 procent Arabek, wobec 65 procent Żydówek, co prowadzi do pytań o dojazdy i opiekę nad dziećmi. W grupie wiekowej 25–54 lata aktywna zawodowo była co druga Arabka. Kobiety są przy tym samodzielnymi uczestniczkami arabskiej polityki, i to z bardzo różnych tradycji. Aida Touma-Sliman z lewicowego Hadaszu założyła w 1992 roku organizację feministyczną Kobiety przeciw Przemocy, a jako posłanka kierowała komisją Knesetu do spraw statusu kobiet. Iman Khatib-Yassin z religijnego Ra’am była pierwszą kobietą w hidżabie wybraną do Knesetu.

Układ sił po wyborach 2026 roku

Ta część tekstu opisuje sytuację z 9 listopada 2026 roku. Oficjalne wyniki przewodniczący Centralnej Komisji Wyborczej, sędzia Noam Sohlberg, przekazał prezydentowi Isaacowi Herzogowi 4 listopada, po tym jak komisja nie znalazła dowodów na naruszenie uczciwości wyborów. Wspólna Lista ma 11 mandatów, a Ra’am 8, razem prawie dwa razy więcej niż w poprzedniej kadencji. Na czele Wspólnej Listy, w której startowały Hadasz, Ta’al i Balad, stoi przewodniczący Hadaszu Yousef Jabareen. Liczba 19 nie oznacza przy tym 19 arabskich posłów, bo Hadasz może wprowadzać do parlamentu także Żydów, a arabscy kandydaci startują też z innych list.

Obóz Netanjahu, czyli Likud z partiami ultraortodoksyjnymi i skrajnie prawicowymi, ma 53 mandaty. Opozycja syjonistyczna, czyli żydowskie partie przeciwne Netanjahu, ma 48. Najwięcej, bo 21, zdobyła w niej partia Jaszar byłego szefa sztabu armii Gadiego Eizenkota, a resztę ugrupowania Naftalego Bennetta, Jaira Golana i Awigdora Libermana. Z samym Ra’am opozycja miałaby 56 miejsc, z obiema arabskimi listami 67.

Już pierwsze dni po wyborach pokazały różnicę między rekomendacją a koalicją. Ahmad Tibi zapowiedział, że Wspólna Lista nie wejdzie do rządu, ale zarekomenduje u prezydenta kandydata przeciwników Netanjahu i poprze jego gabinet z zewnątrz. Partie Eizenkota, Bennetta i Libermana zapowiadały jednak, że nie zasiądą w koalicji z arabskimi ugrupowaniami. Otwarcie za współpracą z Ra’am opowiada się tylko Jair Golan, lider Demokratów.

Na etapie rekomendacji arabskie głosy liczyły się w pełni. Podczas konsultacji, które ruszyły 4 listopada, Eizenkota poparli Bennett, Golan i Liberman, a także Ra’am i Wspólna Lista, która zdecydowała się na to jednogłośnie, choć w komunikacie przyznała, że nie był to łatwy wybór. Za Netanjahu opowiedziały się Likud, Szas, skrajnie prawicowa Żydowska Siła i Religijny Syjonizm, a ultraortodoksyjny Zjednoczony Judaizm Tory nie wskazał nikogo. Skończyło się wynikiem 67 do 46. Bez obu arabskich list Eizenkot miałby 48 rekomendacji, czyli wciąż więcej niż rywal, ale daleko od większości w Knesecie.

Herzog poinformował Eizenkota o swojej decyzji 7 listopada wieczorem, a następnego dnia formalnie powierzył mu misję tworzenia rządu, na co kandydat ma 28 dni, z możliwością przedłużenia o kolejne 14. Eizenkot wezwał do utworzenia „narodowego rządu nadzwyczajnego” i zażądał od przyszłych partnerów przyjęcia czterech zasad, w tym uznania Izraela za państwo żydowskie i demokratyczne. Przekonywał też, że nie widzi powodu, by Likud i Religijny Syjonizm nie weszły do rządu pod jego kierunkiem i go nie poparły. Gabinetu z udziałem arabskich ugrupowań nie przewiduje.

Tibi liczy z kolei na rząd mniejszościowy, popierany przez arabskie partie z zewnątrz. Taki gabinet jest możliwy, bo do jego powołania wystarcza przewaga głosów za nad głosami przeciw, ale utrzymanie go wymagałoby stałej współpracy, jak za czasów Rabina. Wcześniej Tibi przyznawał, że obawia się zwrotu w stronę rządu jedności. Już 1 listopada Herzog apelował do liderów, by „przestali wspinać się na drzewa”, co prasa odczytała jako zachętę do takiego rozwiązania, a publiczny nadawca Kan donosił, że Netanjahu rozważa wspólny gabinet z Eizenkotem. Taki rząd mógłby mieć większość bez arabskich głosów.

Wybory nie obyły się bez napięć wokół arabskich wyborców. Szin Bet bada podejrzenia, że podmioty zagraniczne przekazywały pieniądze, by wpłynąć na głosowanie w arabskich miejscowościach, a Abbas zaprzeczył, by jego partia miała z tym coś wspólnego, i poparł śledztwo. Sohlberg podkreślił 4 listopada, że to na razie tylko podejrzenia, a wysoką frekwencję wśród Arabów nazwał zjawiskiem pożądanym. Herzog potępił z kolei rasistowskie wypowiedzi z ostatnich dni i ostrzegł, że nie wolno oczerniać całej grupy obywateli. Po decyzji prezydenta Netanjahu ostrzegł w nagraniu wideo, że rząd „zależny od islamistów” rozmontuje państwo od środka.

Jak mierzyć wpływ

Historia arabskich partii w Izraelu nie daje prostej odpowiedzi, czy skuteczniejsza jest koalicja, czy opozycja. Wejście do rządu otwiera dostęp do decyzji, ale obciąża współodpowiedzialnością także za te, których partia nie popiera. Pozostanie poza nim ułatwia obronę programu i utrudnia realizację postulatów, a o tym, która droga daje więcej, za każdym razem rozstrzyga układ sił i to, czy porozumienie da się wyegzekwować.

Pomaga rozdzielenie kilku miar. Reprezentacja oznacza, że wyborcy mają w parlamencie własny głos. O wpływie można mówić dopiero wtedy, gdy ten głos zmienia decyzje, a efekty materialne sprawdza się w miejscowościach, w których szkoła czy posterunek policji albo powstały, albo nie. Osobną miarą pozostaje obrona praw, której nie da się wyrazić kwotą w budżecie.

Etap rekomendacji już się rozstrzygnął. Eizenkot dostał misję tworzenia rządu z poparciem większości Knesetu, którą zapewniły mu dopiero głosy obu arabskich list. Czy ich autorzy zostaną teraz potraktowani jak partnerzy, zależy od tego, czy żydowskie partie opozycji zechcą rozmawiać z nimi o czymś więcej niż o arytmetyce.

Literatura i źródła