Prawo

Aleja Solidarności 77 w Warszawie. Pod ten adres każdego roku trafiają dziesiątki tysięcy listów i formularzy od ludzi przekonanych, że państwo wyrządziło im krzywdę. W samym 2024 roku do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich wpłynęło blisko 78 tysięcy pism. W kopertach mieszczą się historie przegranych procesów, świadczeń odebranych po latach przez ZUS i decyzji, na które ktoś czeka od miesięcy wbrew ustawowym terminom. Adresat tej korespondencji nie wydaje wyroków ani nie nakłada kar. Nie może też nikomu niczego nakazać. Mimo to od blisko czterech dekad pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych instytucji polskiego państwa. Rzecznik Praw Obywatelskich, w międzynarodowej nomenklaturze ombudsman, stoi na straży wolności i praw człowieka zapisanych w konstytucji oraz innych aktach prawnych. Sprawdza, czy organy władzy publicznej nie naruszyły prawa, zasad współżycia społecznego albo elementarnej sprawiedliwości. ...

Latem 1787 roku w Filadelfii panował nieznośny skwar. Okna Pennsylvania State House (dziś znany jako Independence Hall) zamknięto szczelnie, by rozmowy toczące się w środku nie wydostały się na ulicę. Pięćdziesięciu pięciu mężczyzn w kaftanach z grubego sukna spierało się przez blisko cztery miesiące o to, jak urządzić państwo, które ledwie co wyszło z wojny o niepodległość. Trzy i pół roku później, wczesnym rankiem 3 maja 1791 roku, w Warszawie inni mężczyźni zbierali się w pośpiechu na Zamku Królewskim, wiedząc, że mają kilka godzin, zanim wrogowie reformy zorientują się, co się święci. Jedni i drudzy chcieli napisać historię. Jednym się to udało w sposób, który przetrwał wieki. Drugim — na czternaście miesięcy. ...

Trzyletnik to seria artykułów podsumowujących decyzje, reformy i eksperymenty, które trzy lata temu wchodziły w życie. Dzisiaj sprawdzamy, co z nich zostało. 22 maja 2023 roku weszła w życie ustawa o fundacji rodzinnej. Towarzyszyły temu niemałe nadzieje: wreszcie polscy przedsiębiorcy mieliby narzędzie, które pozwoli im chronić majątek przed rozdrobnieniem, planować sukcesję bez angażowania zagranicznych struktur holdingowych i trzymać firmy w rodzinie przez pokolenia. Rząd chwalił się, że właśnie ta regulacja powstrzyma odpływ polskiego kapitału za granicę, do fundacji liechtensteinskich, maltańskich i holenderskich. Brzmiało poważnie i odpowiedzialnie. ...

Są momenty w historii państw, gdy spory polityczne przestają dotyczyć polityki. Gdy dwie strony konfliktu nie kłócą się już o to, co zrobić z władzą, lecz o to, kto w ogóle ma prawo jej używać i na jakiej podstawie. Polska tkwi w takim momencie od przynajmniej dekady, a wyjście z niego nie jest kwestią kolejnych wyborów ani kolejnej koalicji. Wymaga czegoś rzadszego i trudniejszego: przemyślenia od podstaw, jak zaprojektować sam proces tworzenia nowego porządku. ...

W 2014 roku zespół inżynierów Amazona zbudował algorytm, który miał automatycznie oceniać CV kandydatów do pracy. System uczył się na podstawie dziesięciu lat historycznych danych o zatrudnieniu — a ponieważ branża technologiczna jest zdominowana przez mężczyzn, szybko nauczył się traktować męskie życiorysy jako wzorcowe. Obniżał punktację za słowo „women’s" w nazwie organizacji studenckiej. Karał absolwentki uczelni kobiecych. Amazon porzucił projekt w 2017 roku, a firma oficjalnie oświadczyła, że narzędzie nigdy nie było stosowane w realnej rekrutacji. Ale sam fakt, że algorytm wytrenowany na danych korporacji z listy Fortune 500 odtworzył i wzmocnił płciowe uprzedzenia — bez niczyjej złośliwej intencji — mówi o problemie więcej niż jakiekolwiek teoretyczne rozważania. ...

24 czerwca 2022 roku Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych unieważnił precedens Roe v. Wade, kończąc niemal pół wieku konstytucyjnych gwarancji prawa do aborcji. Decyzja ta – podjęta w sprawie Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization – oddała władztwo nad regulacjami aborcyjnymi w ręce poszczególnych stanów, wywołując polityczną burzę, protesty i natychmiastowe zmiany legislacyjne w całym kraju. Trzy lata później, w czerwcu 2025 roku, można już dostrzec pierwsze trwałe skutki tej decyzji – zarówno w liczbach, jak i w codziennych doświadczeniach Amerykanek. ...