Freediving to nurkowanie na wstrzymanym oddechu. Uprawiają go tradycyjne poławiaczki owoców morza i zawodnicy walczący o rekordy świata, a pomiędzy nimi mieści się rzesza amatorów, dla których liczy się sama przyjemność przebywania pod wodą. Każdy z nich schodzi pod powierzchnię z powietrzem zabranym w ostatnim wdechu i z tym samym zapasem musi wrócić. Liczba metrów mówi w tym sporcie zaskakująco mało, dopóki nie wiadomo, jak zawodnik na nią zapracował.

W sobotę 14 listopada 2026 roku ukraińska zawodniczka Natalia Żarkowa (w zapisie międzynarodowym Nataliia Zharkova) zeszła na 124 metry podczas zawodów Blue Element w zatoce Soufrière na Dominice, wyspie na Morzu Karaibskim, której nie należy mylić z Dominikaną. Startowała w konkurencji CWT, nazywanej po polsku stałym balastem. Zawodnik schodzi w niej i wraca, płynąc o własnych siłach, a przez całą próbę niesie to samo obciążenie. Żarkowa używała monofiny, płetwy wspólnej dla obu stóp.

Ukraińskie Stowarzyszenie Prasy Sportowej (USPA) ogłosiło ten wynik rekordem świata kobiet. Branżowy serwis nurkowy DeeperBlue napisał o nowym rekordzie AIDA, czyli Międzynarodowego Stowarzyszenia Rozwoju Apnei (apnea to bezdech), według którego przepisów rozgrywano zawody. Poprzedni rekord, 123 metry, przetrwał prawie trzy i pół roku. USPA podaje, że Żarkowej udało się go poprawić dopiero w drugim podejściu i że był to jej dziewiąty rekord świata, a zarazem pierwszy wywalczony w monofinie. Samo ogłoszenie nie kończy jednak sprawy, bo rekord musi jeszcze zostać formalnie zatwierdzony.

Głębokość opisuje tylko drogę w dół, a próba obejmuje także powrót i prawidłowe zakończenie na powierzchni. Tabela wyników skraca to wszystko do jednej liczby. Żeby ją zrozumieć, zaczniemy od drogi samej zawodniczki i od dawnych tradycji nurkowania na bezdechu. Potem przejdziemy do przepisów, które decydują o zaliczeniu próby, a na końcu do tego, co głębokość robi z ludzkim ciałem.

Od basenu do otwartego morza

Żarkowa opisuje swoje początki jako drogę od pływania wyczynowego do pracy ratowniczki na pływalni. Tam poznała freediverów, a trener dostrzegł jej predyspozycje i namówił ją do spróbowania nowej dyscypliny. Już pierwszy start, w 2008 roku, przyniósł jej rekord kraju. Rok później, jako rekordzistka Ukrainy, pojechała na pierwsze zawody międzynarodowe do duńskiego Aarhus, wciąż w konkurencjach basenowych.

Morze poznawała na Krymie, gdzie po raz pierwszy nurkowała w otwartej wodzie. W 2010 roku trenowała w egipskim Dahabie nad Morzem Czerwonym pod okiem Natalii Mołczanowej, rosyjskiej rekordzistki i trenerki, do której jeszcze wrócimy. Rok później zadebiutowała na głębokościowych mistrzostwach świata w greckiej Kalamacie i zajęła szóste miejsce. W 2019 roku jako siódma kobieta w historii freedivingu zeszła na 100 metrów.

Rekord z Dominiki przyszedł w bardzo udanym dla niej sezonie. W maju 2026 roku, podczas zawodów w egipskim Szarm el-Szejk, ustanowiła w ciągu tygodnia dwa rekordy świata AIDA, jak odnotował brytyjski serwis Divernet. Już pierwszego dnia zawodów zeszła na 112 metrów w konkurencji z dwiema osobnymi płetwami, a ostatniego dnia osiągnęła 106 metrów w zanurzeniu swobodnym, w którym zawodnik podciąga się na linie. Trzy miesiące później poprawiła rekord w tej drugiej konkurencji na 107 metrów, tym razem podczas mistrzostw świata w hondurańskim Roatán, organizowanych przez CMAS, drugą obok AIDA międzynarodową federację freedivingu. W październiku, niewiele ponad miesiąc przed Dominiką, zdobyła w cypryjskim Limassolu tytuł mistrzyni świata AIDA w CWT wynikiem 113 metrów.

Ta droga prowadzi przez dwa środowiska tej samej dyscypliny: na basenie mierzy się przepłynięty dystans albo czas bezdechu, a w otwartej wodzie dochodzi do tego rosnące ciśnienie i konieczność rozłożenia ograniczonego zapasu tlenu na zejście i powrót. Zanim jednak głębokość stała się sportowym celem, przez stulecia była po prostu miejscem pracy.

Natalia Żarkowa siedzi na brzegu odkrytego basenu.
Natalia Żarkowa przy basenie, 8 marca 2017 roku. Od pływania wyczynowego i pracy ratowniczki zaczęła się jej droga do freedivingu.
Fot. Anna Markel / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Nurkowie, którzy schodzili pod wodę do pracy

Ludzie nurkowali na wstrzymanym oddechu po pożywienie i przedmioty cenne na lądzie. Trudno wskazać jedną datę, którą dałoby się uczciwie uznać za narodziny tej praktyki, dlatego jej historię lepiej odczytywać z życia konkretnych społeczności i z przedmiotów, które po nich zostały. Grecka wyspa Kalymnos od setek lat słynie z obróbki gąbek i handlu nimi. W miasteczku Pothia od 1994 roku działa muzeum morskie, a znaczną część jego ekspozycji poświęcono skandalopetrze. Tym słowem nazywa się kamień, z którym schodzili pod wodę poławiacze gąbek, a także starożytną grecką metodę nurkowania z jego pomocą, odtwarzaną dziś jako odrębna konkurencja freedivingu. Gmina Kalymnos podaje, że tutejsi poławiacze nurkowali w ten sposób od starożytności niemal do naszych czasów. Kamień ważył od 8 do 14 kilogramów, miał opływowy kształt i zaokrąglone krawędzie, a wykonywano go zwykle z marmuru albo granitu. Nagi nurek zabierał go na linie przywiązanej do łodzi, żeby szybko opaść na dno. Pomysł, by zanurzenie przyspieszał ciężar, jest więc o całe stulecia starszy od sportowych tabel.

Inny krajobraz pracy pod wodą zachował się w Bahrajnie. UNESCO wpisało tam na listę światowego dziedzictwa ślady dawnego przemysłu perłowego. Należy do nich siedemnaście budynków w mieście Muharrak, w tym domy kupców, sklepy i magazyny, oraz nadbrzeżna forteca i fragment wybrzeża na południowym krańcu wyspy Muharrak, skąd wypływały łodzie. Pod wodą chronione są trzy ławice ostryg. Połów pereł dominował w gospodarce regionu Zatoki Perskiej mniej więcej od II wieku do lat 30. XX wieku. Perła wydobyta z dna łączyła nurka z długim łańcuchem ludzi pracujących na morzu i na lądzie.

W takich historiach liczy się wysiłek powtarzany dzień po dniu. Relacja sportowa skupia uwagę na najgłębszym udanym zejściu, historia pracy pod wodą prowadzi natomiast do innych pytań: kto uczył nurkować i jak podwodne zajęcie porządkowało życie całej społeczności. Szczególnie wyraźnie widać to w dwóch tradycjach, w których pod wodę schodziły przede wszystkim kobiety.

Naturalne gąbki w skrzynkach na stoisku, nad nimi półka z muszlami.
Gąbki morskie na stoisku na greckiej wyspie Kalymnos w 2012 roku. Przez stulecia ich połów i sprzedaż dawały utrzymanie mieszkańcom wyspy.
Fot. kallerna / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0.

Poławiaczki z Ise-Shimy i z Jeju

Japońskie ama to kobiety, które zawodowo nurkują bez aparatu oddechowego. Najliczniej spotkać je można w parku narodowym Ise-Shima w prefekturze Mie. Zanurzenie trwa zwykle mniej więcej minutę, a pracują na głębokości do 20 metrów. Na powierzchnię wynoszą głównie słuchotki (jadalne ślimaki morskie), poza nimi inne mięczaki i wodorosty. Umiejętności przekazują starsze nurkinie, od których młode ama, czasem już dwunastoletnie, uczą się oddychania, techniki zanurzania i rozpoznawania tego, co żyje w morzu.

Na koreańskiej wyspie Jeju własną tradycję rozwinęły haenyeo. Schodzą zwykle na około 10 metrów, bez masek tlenowych, po słuchotki czy jeżowce. W przekazywaniu wiedzy młodszym pokoleniom uczestniczą lokalne spółdzielnie rybackie, do których należą prawa połowowe na danym obszarze, a także rodziny i szkoły, w tym specjalna szkoła haenyeo. W 2016 roku UNESCO wpisało kulturę haenyeo na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości.

Ama i haenyeo należą do różnych społeczności i mają odrębne historie, dlatego nie należy ich ze sobą utożsamiać. Obie tradycje przypominają jednak, że historia kobiet nurkujących na bezdechu nie zaczyna się od tabel rekordów. Ich doświadczenia nie da się przeliczyć na sportowe metry, za to pokazuje ono freediving jako zawód zakorzeniony w lokalnej kulturze.

Japońska poławiaczka w białym stroju przytrzymuje drewniany kubeł unoszący się na wodzie.
Japońska poławiaczka ama z drewnianym kubłem na połów. Nurkując na wstrzymanym oddechu, ama zbierają między innymi słuchotki i wodorosty.
Fot. Fg2 / Wikimedia Commons · domena publiczna.

Kiedy głębokość stała się celem

W powojennej historii prób rekordowych pojawia się Raimondo Bucher, który na przełomie lat 40. i 50. założył się z nurkiem pracującym w ciężkim skafandrze, że zejdzie na 30 metrów, wstrzymując jedynie oddech. Najgłośniejszymi postaciami rywalizacji stali się w kolejnych dekadach Włoch z Syrakuz Enzo Maiorca i Francuz Jacques Mayol. Ich pojedynek nadał sportowi rozpoznawalne twarze. Głębokość przestała być wyłącznie warunkiem pracy i stała się celem samym w sobie, a liczyło się również to, jak nurek do niej dotarł.

Ważną cezurą pozostaje rok 1976, kiedy Mayol jako pierwszy sięgnął 100 metrów. Według dzisiejszej klasyfikacji była to próba w kategorii no limits, w której nurek może schodzić na obciążonych saniach i wracać z pomocą balonu. Daleko jej zatem do dzisiejszego CWT. Maiorca jeszcze w 1988 roku, w wieku 57 lat, zszedł na 101 metrów, zjeżdżając po linie na obciążonym siedzisku i wracając w specjalnym nadmuchiwanym kombinezonie. Rekordy biły zresztą również jego córki, Patrizia i Rossana, które razem ustanowiły ich 18.

Wraz z głębokością zmieniała się odpowiedź na pytanie, co wolno wykorzystać podczas próby. Tanya Streeter w 2002 roku zeszła u wybrzeży wysp Turks i Caicos na 160 metrów. Również ona startowała w no limits, gdzie nurek zwykle zjeżdża na saniach przymocowanych do liny, a na powierzchnię wynosi go balon wypełniony gazem. Dzisiejsze przepisy AIDA tej kategorii już nie uznają, choć zachowują jej historyczne wyniki. Przegląd medyczny opublikowany w 2024 roku w niemieckim czasopiśmie medycyny sportowej podaje, że zrezygnowano z niej w 2019 roku po poważnych urazach i wypadkach śmiertelnych. Nagłówek o „najgłębszym nurkowaniu kobiety” bez nazwy konkurencji zaciera właśnie tę różnicę.

Film, który zabrał widzów pod wodę

Do wyobraźni szerokiej publiczności freediving trafił między innymi dzięki filmowi Luca Bessona Le Grand Bleu, znanemu w Polsce jako Wielki błękit. Obraz z 1988 roku przenosi na ekran rywalizację Mayola i Maiorki, choć rywal Mayola nosi w nim nazwisko Enzo Molinari. Całość jest fabułą i nie należy jej czytać jak protokołu rzeczywistych wydarzeń.

Film otworzył festiwal w Cannes w 1988 roku, a retrospektywa przygotowana przez festiwal trzydzieści lat później przypomina, że krytycy przyjęli go podzielonymi głosami, a część dziennikarzy wygwizdała pokaz. Widzowie zareagowali zupełnie inaczej. We Francji film obejrzało około 9 milionów osób, a prasa ukuła określenie „génération Grand Bleu”, pokolenie Wielkiego błękitu.

Kino chętnie pokazuje freediving jako samotne zmaganie człowieka z głębią. Na zawodach obok zawodnika pracuje cały zespół, a przebieg każdej próby wyznacza regulamin. Od jego podstawowych pojęć trzeba zacząć, żeby zrozumieć, co właściwie oznacza wynik Żarkowej.

Co oznacza skrót CWT

Zawody organizują dziś przede wszystkim dwie federacje. AIDA powstała w 1992 roku, a CMAS, Światowa Konfederacja Działalności Podwodnej, działa od 1959 roku. Każda ma własne przepisy i własne rejestry wyników, dlatego kto podaje rekord, powinien wskazać konkurencję, a przy porównaniach także organizację.

Freediving to nurkowanie bez oddychania z aparatu pod wodą, co nie znaczy, że zawodnik nie ma żadnego wyposażenia. Płetwy, pianka, balast czy lina mogą być częścią próby, a regulamin określa, jak wolno z nich korzystać. Skrót CWT pochodzi od angielskiego Constant Weight. Po polsku mówi się o stałym balaście, bo zawodnik nie pozbywa się po drodze niesionego obciążenia, żeby ułatwić sobie powrót. Regulamin AIDA dopuszcza w tej konkurencji płetwy albo monofinę oraz pracę rąk. Monofina była więc wyborem samej Żarkowej, która mogła zejść również w dwóch osobnych płetwach.

Konkurencje najłatwiej uporządkować według tego, co się w nich mierzy i jak zawodnik może się poruszać. Tabela stosuje skróty AIDA. CMAS oznacza warianty z dwiema płetwami końcówką BF.

Konkurencja Co się mierzy Najważniejsza cecha
CWT, stały balast Głębokość Płetwy lub monofina, bez zrzucania balastu
CWTB, stały balast w dwóch płetwach Głębokość Wyłącznie dwie osobne płetwy
CNF, stały balast bez płetw Głębokość Napęd z ruchów rąk i nóg
FIM, zanurzenie swobodne (free immersion) Głębokość Podciąganie się na linie, bez płetw
DYN, dynamika w płetwach Dystans Płetwy lub monofina
DYNB, dynamika w dwóch płetwach Dystans Dwie osobne płetwy
DNF, dynamika bez płetw Dystans Ruch bez płetw
STA, statyka Czas Bezdech z drogami oddechowymi zanurzonymi w wodzie

Lina pełni w tych konkurencjach różne role. W zanurzeniu swobodnym służy do przemieszczania się w obie strony. Zawodnik startujący w CWT, CWTB i CNF ma płynąć, a chwytanie liny jest mu zakazane z kilkoma wyjątkami. Wolno raz się pociągnąć przy starcie, swobodnie korzystać z liny w trzymetrowej strefie przy dolnym talerzu i raz pociągnąć przy wcześniejszym nawrocie. Dotykanie liny ciałem jest dozwolone. Przytrzymanie się jej kosztuje jednak punkty, a pociągnięcie poza wyjątkami oznacza dyskwalifikację.

Osobne miejsce zajmuje zmienny balast, VWT (Variable Weight). W dół zawodnika sprowadzają obciążone sanie, a wraca wyłącznie siłą własnych mięśni, płynąc w płetwach albo podciągając się na linie. Balony wypełnione gazem są tu zakazane. AIDA przewiduje tę kategorię tylko dla prób rekordowych, poza standardowymi zawodami, i właśnie w niej padają wyniki głębsze niż w CWT: w 2015 roku Holenderka Nanja van den Broek zeszła w zmiennym balaście na 130 metrów.

Z tego powodu tytuł „najgłębszej kobiety świata”, który po wyczynie Żarkowej pojawił się w nagłówkach, wymaga dopowiedzenia. Sama zawodniczka, jak relacjonuje DeeperBlue, nazwała go nieoficjalnym. Dodała, że wyniki szybko przemijają, a liczy się to, co ludzie robią ze swoimi osiągnięciami.

Zawodnik z obiema stopami w jednej szerokiej płetwie płynie wzdłuż ściany basenu z rękami wyciągniętymi przed głową.
Chris Holmes płynie w monofinie podczas zawodów w Londynie w 2009 roku. W konkurencji basenowej DYN pokonał na jednym oddechu dystans 133 metrów.
Fot. jayhem / Wikimedia Commons · CC BY 2.0.

Dlaczego samo wynurzenie nie kończy sprawy

W próbach głębokościowych zawodnik zabiera z dolnego talerza liny znacznik, który dowodzi, że dotarł na zadeklarowaną głębokość. Po powrocie czeka go procedura powierzchniowa. W AIDA ma na nią 15 sekund od chwili, gdy drogi oddechowe znajdą się nad wodą, a kolejność czynności jest ściśle ustalona: zdjęcie z twarzy wskazanego sprzętu, widoczny znak OK i wreszcie słowa „I’m OK” albo „I am OK”, wypowiedziane po angielsku. Nawet podwójny znak OK kończy się dyskwalifikacją.

O wyniku przesądza kolor kartki sędziowskiej. Biała oznacza próbę poprawną. Przy żółtej wynik się liczy, ale z karą punktową, a czerwona to dyskwalifikacja.

Do uznania rekordu świata udany występ nie wystarcza. Wynik z karą może trafić do klasyfikacji zawodów, ale rekordem nie zostanie. Białą kartkę, która otwiera drogę do rekordu, zawodnik otrzymuje dopiero wtedy, gdy jury obejrzy całe oficjalne nagranie, a sędzia prowadzący przekazuje następnie wideo i dokumentację do AIDA. Każdy rekord przechodzi obowiązkową kontrolę antydopingową i zostaje potwierdzony dopiero po zakończeniu wszystkich procedur, łącznie z analizą laboratoryjną. Może to potrwać kilka tygodni: dwa rekordy kobiet ustanowione 4 maja 2025 roku, Sandy Deliji w zanurzeniu swobodnym i Heike Schwerdtner w statyce, AIDA ogłosiła jako zatwierdzone 14 i 20 czerwca.

Ten etap dotyczył również zawodów na Dominice. Trzy dni przed próbą Żarkowej, 11 listopada, Kateryna Sadurska, ukraińska zawodniczka i była medalistka mistrzostw świata w pływaniu artystycznym, zeszła tam na 90 metrów w CNF, czyli bez płetw. USPA policzyło, że był to jej dziesiąty rekord świata w tej konkurencji w ciągu czterech lat, choć DeeperBlue opisywał go jako rekord wciąż oczekujący na wynik kontroli antydopingowej.

W przypadku 124 metrów Żarkowej źródła dokumentują wynik i ogłoszenie rekordu. Do 18 listopada 2026 roku nie udało się znaleźć komunikatu AIDA o zakończeniu ratyfikacji, dlatego w tekście rozróżniamy te dwa etapy.

Nicolas Fougerousse opiera się o brzeg basenu. Obok niego sędzia trzyma kartki.
Nicolas Fougerousse przy brzegu basenu po przepłynięciu 220 metrów podczas mistrzostw świata AIDA w 2015 roku.
Fot. EnefiaWiki / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Kobiety, które przesuwają granicę

Rekord Żarkowej najłatwiej ocenić na tle dwóch wcześniejszych wyników w CWT. Włoszka Alessia Zecchini zeszła na 123 metry 24 maja 2023 roku podczas zawodów AIDA na Filipinach; wynik widnieje w rejestrze rekordów krajowych AIDA Italy. Słowenka Alenka Artnik powtórzyła tę głębokość 9 lipca 2025 roku, tym razem według przepisów CMAS, na zawodach Vertical Blue w Dean’s Blue Hole. To pionowa podwodna jama położona kilka metrów od plaży na Long Island na Bahamach. Wynik Żarkowej przewyższa oba o metr. Najgłębsze kobiece zejścia w CWT padały w ostatnich latach w trzech różnych miejscach i według dwóch regulaminów, a każde z tych zestawień prowadzi własną historię zatwierdzonych prób.

Inaczej trzeba czytać zestawienie z wynikiem Sadurskiej. Jej 90 metrów bez płetw i 124 metry Żarkowej w monofinie pochodzą z różnych konkurencji, a regulamin każdej z nich inaczej określa, jak zawodnik może wykorzystać siłę i zapas tlenu. Sama liczba nie wystarcza do oceny osiągnięcia.

Za wynikami stoją też ludzie, którzy uczyli kolejne pokolenia, a szczególne miejsce zajmuje wśród nich Natalia Mołczanowa. Urodzona w 1962 roku w Ufie rosyjska zawodniczka ustanowiła, jak podaje organizacja szkoleniowa nosząca jej nazwisko, 42 rekordy świata. W 2010 roku współtworzyła system szkolenia Molchanovs, którego materiały przetłumaczono na 14 języków, i właśnie jako nauczycielka pojawia się w biografii Żarkowej. Mołczanowa zaginęła w sierpniu 2015 roku u wybrzeży hiszpańskiej Formentery, gdzie prowadziła prywatne zajęcia. Nigdy jej nie odnaleziono.

Troje członków słoweńskiej reprezentacji pozuje z medalami. Pośrodku stoi Alenka Artnik.
Od lewej Samo Jeranko, Alenka Artnik i Japec Jakopin podczas dekoracji na głębokościowych mistrzostwach świata CMAS w Kaş w Turcji, 9 października 2021 roku.
Fot. E.Sychev / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Polski ślad prowadzi przez basen

Wśród medalistek ostatnich lat nie brakuje Polek, a ich sukcesy przypominają, że freediving nie wymaga morskiej głębi. W 2025 roku dyscyplina zadebiutowała w chińskim Chengdu w programie World Games, międzynarodowych zawodów dla sportów i konkurencji nieobecnych w programie igrzysk olimpijskich. Rozegrano tam konkurencje dynamiczne, a polscy freediverzy wrócili z pięcioma medalami.

Mateusz Malina wygrał zarówno bez płetw, jak i z płetwami. Julia Kozerska zwyciężyła bez płetw i była druga w konkurencji z płetwami, a Magdalena Solich-Talanda dołożyła brąz bez płetw. Bilans tej trójki to trzy złote medale, srebrny i brązowy.

Kozerska przepłynęła w DNF 222,5 metra. Polski Komitet Olimpijski odnotował ten wynik jako nowy rekord świata, lepszy o ponad osiem metrów od jej wcześniejszych 214 metrów. Tak daleko dotarła pod wodą bez płetw, na jednym oddechu. Na basenie metry oznaczają drogę przebytą w poziomie i zawodniczka nie mierzy się z ciśnieniem wielkiej głębokości. Musi za to opanować technikę ruchu i oszczędnie gospodarować tlenem. Na otwartym morzu do tych wymagań dochodzi fizyka, której nie da się obejść.

Mateusz Malina w niebieskiej piance stoi nad zatoką, w tle widać łodzie.
Mateusz Malina w 2022 roku. Trzy lata później na World Games w Chengdu wygrał obie męskie konkurencje basenowe – z płetwami i bez płetw.
Fot. Sinama-Webmaster / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Ponad trzynaście razy większe ciśnienie

O głębokości łatwo myśleć jak o zwykłej odległości, ale dla organizmu równie ważne jest ciśnienie. Amerykańska Narodowa Administracja Oceaniczna i Atmosferyczna (NOAA) podaje, że każde około 10 metrów wody dokłada mniej więcej jedną atmosferę, a do ciśnienia słupa wody trzeba jeszcze doliczyć atmosferę, która działa już na powierzchni. O tym, jak ludzie mierzyli i zdobywali największe głębie oceanu, pisaliśmy w artykule o podboju dna oceanicznego.

Przyjmijmy prosty model: przyrost o jedną atmosferę na każde 10 metrów i stała temperatura zamkniętej porcji gazu. Prawo Boyle’a, jedno z praw fizyki gazów omawianych na kursach freedivingu, mówi wtedy, że objętość tej porcji maleje w takim samym stosunku, w jakim rośnie ciśnienie.

Głębokość Ciśnienie względem powierzchni Objętość modelowej porcji gazu
Powierzchnia 1 × 100%
10 m około 2 × około 50%
30 m około 4 × około 25%
124 m około 13,4 × około 7,5%

Obliczenie własne: P/P₀ ≈ 1 + h/10 oraz V/V₀ = P₀/P. Podaną przez NOAA wartość 10,06 m na atmosferę zaokrąglono do 10 m. To model fizyczny, a nie pomiar płuc zawodniczki.

Wiersz dla 124 metrów robi wrażenie. Obrazuje skalę kompresji gazu, ale nie pozwala wyliczyć, jak wyglądały płuca Żarkowej. Klatka piersiowa i płuca są podatne, a wraz z zanurzeniem zmienia się rozmieszczenie krwi, która przesuwa się do naczyń klatki piersiowej. Zjawisko to, nazywane po angielsku blood shift, łagodzi skutki zmniejszania się objętości gazu i może chronić płuca przed zapadnięciem. Fizjolodzy badali je już w latach 60. Z jednego z ówczesnych obliczeń wynikało, że przy zejściu na 70 metrów do klatki piersiowej Mayola musiałoby się przemieścić prawie litr krwi, żeby uniknąć urazu płuc.

Adaptacja ma jednak granice i nie wyklucza uszkodzenia płuc. Zmiany ciśnienia dotyczą też innych przestrzeni wypełnionych powietrzem, między innymi ucha środkowego, zatok i wnętrza maski. Wyrównywanie ciśnienia jest jedną z podstawowych umiejętności uczonych na kursach. Wspomniany niemiecki przegląd przestrzega przy tym, że zbyt gwałtowne wyrównywanie może uszkodzić ucho wewnętrzne.

Ciemnoniebieska woda nad podwodną jamą tuż przy skalistym brzegu. Na powierzchni unosi się biała platforma.
Dean’s Blue Hole na wyspie Long Island na Bahamach. Ciemna woda tuż przy brzegu wyznacza otwór podwodnej jamy o głębokości około 202 metrów. Fotografia z 2011 roku.
Fot. Ton Engwirda / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 NL.

Tlen, dwutlenek węgla i reakcja nurkowa

Ciśnienie to tylko część wyzwania. Zdolność przebywania pod wodą zależy też od zapasu tlenu, który nie mieści się wyłącznie w płucach. Część tlenu wiąże hemoglobina we krwi, część mioglobina w mięśniach. Podczas bezdechu organizm stale go zużywa, a praca mięśni potrzebna do przemieszczania się zwiększa ten wydatek. O możliwościach nurka decyduje zatem zarówno wielkość zapasów, jak i tempo ich zużywania.

Organizm ma też mechanizm oszczędzania. Reakcja nurkowa to zespół odruchów uruchamianych przez bezdech i zanurzenie twarzy. Obejmuje między innymi zwolnienie pracy serca i zwężenie części naczyń obwodowych, przez co mniej krwi płynie do narządów, które mogą chwilowo obejść się bez pełnego zaopatrzenia, na przykład do nerek i mięśni szkieletowych. W eksperymencie z udziałem 17 zdrowych ochotników reakcja wywołana zanurzeniem twarzy rzeczywiście oszczędzała tlen podczas wstrzymania oddechu. Nie oznacza to jednak odporności na niedotlenienie ani bezpieczeństwa dowolnie długiej próby.

Potrzebę zaczerpnięcia powietrza wywołuje przede wszystkim narastający dwutlenek węgla. Niski poziom tlenu pobudza oddychanie znacznie słabiej, więc subiektywny komfort może się niebezpiecznie rozminąć z rzeczywistym stanem organizmu. Hiperwentylacja, seria szybkich i głębokich oddechów przed zanurzeniem, obniża poziom CO₂ i może zagłuszyć sygnał do wynurzenia. Nurek przestaje wtedy wiedzieć, kiedy wracać. Lekarze z DAN (Divers Alert Network), organizacji zajmującej się medycyną i bezpieczeństwem nurkowania, jednoznacznie odradzają tę praktykę.

Spokój pod wodą nie mierzy zapasu tlenu. Ta zasada obowiązuje również na basenie, bo według DAN każde nurkowanie na bezdechu, w basenie czy w otwartej wodzie i na każdej głębokości, wymaga partnera, który przez cały czas obserwuje nurka.

Ostatnie metry przed powierzchnią

Najtrudniejsza bywa końcówka próby. W czasie wynurzania nakładają się dwa zjawiska: organizm zużył już część tlenu, a ciśnienie otoczenia maleje. Spadek ciśnienia obniża ciśnienie parcjalne tlenu w płucach, to znaczy tę część ciśnienia gazu, która przypada na tlen i od której zależy kierunek jego przechodzenia między płucami a krwią. Wysokie ciśnienie na głębokości nie tworzy przy tym nowego zapasu tlenu. Chwilowo podnosi tylko jego ciśnienie parcjalne.

Pokazują to pomiary wykonane bezpośrednio pod wodą. W jednym z badań doświadczony zawodnik wykonał dwa zejścia w płetwach na 60 metrów z cewnikiem w tętnicy promieniowej, a nurek z butlą pobierał mu krew na głębokości. Ciśnienie parcjalne tlenu we krwi tętniczej było na dole ponad dwukrotnie wyższe niż przed nurkowaniem, a przy powierzchni spadło poniżej wartości wyjściowej, na granicę niedotlenienia. Autorzy zastrzegają, że chodzi o jedną osobę i dwa nurkowania. Wyników nie można traktować jak normy. Inny zespół zamocował podwodne pulsoksymetry, czyli czujniki mierzące przez skórę nasycenie krwi tlenem, czterem wyczynowym freediverom. Podczas treningowych zejść na średnio około 70 metrów najniższe nasycenie pojawiało się tuż przed końcem głębokich nurkowań albo zaraz po wynurzeniu, a spadek postępował szybko w czasie powrotu. Także tu grupa była bardzo mała i autorzy sami nazywają wyniki wstępnymi.

Wcześniejsza tabela pomaga zrozumieć, dlaczego końcowy odcinek jest tak ważny. Między 10 metrami a powierzchnią ciśnienie otoczenia spada mniej więcej o połowę, proporcjonalnie bardziej niż na jakimkolwiek innym dziesięciometrowym odcinku. Przegląd fizjologii głębokiego nurkowania na bezdechu z 2021 roku zwraca uwagę, że ryzyko utraty przytomności z niedotlenienia jest szczególnie wysokie właśnie na ostatnich 10 metrach wynurzania.

Ludzie wokół jednej liny

Skoro najgroźniejsze chwile przychodzą tak blisko powierzchni, wiele zależy od przygotowania zawodnika i od ludzi przy linie. Program kursu AIDA4 w wersji z czerwca 2026 roku obejmuje fizykę gazów (prawa Daltona, Boyle’a i Henry’ego), elementy fizjologii, technikę pracy płetwami, wyrównywanie ciśnienia oraz asekurację i ratownictwo. Przy ograniczonym zapasie tlenu znaczenie ma ekonomia ruchu: każdy zbędny wysiłek skraca czas, jaki zostaje na bezpieczny powrót.

W popularnych opisach przygotowanie psychiczne łatwo sprowadzić do determinacji. To uproszczenie. Przepisy przewidują sytuację, w której zawodnik zawraca przed zadeklarowaną głębokością, i dopuszczają wtedy jedno pociągnięcie liny przy nawrocie. Organizacje bezpieczeństwa idą dalej: DAN zaleca, by w grupie nie schodzić głębiej, niż jest w stanie zejść każdy z partnerów. Umiejętność wcześniejszego zakończenia nurkowania jest więc częścią tego sportu, podobnie jak zejście na zaplanowaną głębokość.

Równie ważne jest otoczenie próby. Lina wyznacza trasę. Zawodnika łączy z nią smycz bezpieczeństwa, złożona z karabińczyka, nieelastycznego łącznika o długości od 30 do 120 centymetrów i opaski na nadgarstek, kostkę albo pas, wyposażonej w system szybkiego wypięcia. Regulamin wymaga też, by w razie potrzeby zestaw liny dało się wyciągnąć z prędkością co najmniej metra na sekundę, także z nieprzytomnym zawodnikiem, a służy temu między innymi przeciwwaga. Organizator Blue Element opisywał linę główną o długości 145 metrów z przeciwwagą, sonar śledzący zawodników na głębokości i transmisję z systemu Diveye, podwodnego drona z kamerą, dzięki któremu widzowie mogą obejrzeć całe nurkowanie. Zapowiadał też dwóch medyków w gotowości, zestawy tlenowe, defibrylator i plan ewakuacji, obejmujący nową komorę hiperbaryczną w szpitalu w Roseau na Dominice. Ten opis daje wyobrażenie o tym, ile infrastruktury stoi za występem jednej osoby, choć nie jest relacją z przebiegu konkretnej próby. Wśród ludzi pracujących przy linie każdy ma inne zadanie: asekurant odpowiada za bezpieczeństwo nurka w wodzie, a sędzia za ocenę zgodności próby z przepisami.

Ryzyko ma konkretne mechanizmy

Niedotlenienie i utrata przytomności należą do głównych zagrożeń. Wspomniany przegląd z 2024 roku opisuje przypadki utraty przytomności podczas wynurzania z głębokości od 38 do 75 metrów. Do tego dochodzą urazy ciśnieniowe uszu i płuc oraz obrzęk płuc i krwioplucie. W jednym z cytowanych tam badań oznaki obrzęku płuc stwierdzono u 12 z 19 nurków po głębokich zejściach. Przy powtarzanych głębokich nurkowaniach z krótkimi przerwami możliwa jest ponadto choroba dekompresyjna, wywołana pęcherzykami azotu uwalnianymi z tkanek, choć po pojedynczym zejściu na bezdechu zdarza się rzadko. Brak aparatu oddechowego nie wyklucza jej automatycznie.

Takich zagrożeń nie da się rzetelnie zamknąć w jednej liczbie opisującej „bezpieczeństwo freedivingu”, bo próba w przygotowanym środowisku zawodów i samotny eksperyment w wodzie to zupełnie różne sytuacje. Starszy przegląd fizjologii nurkowania na bezdechu, z 2009 roku, zauważa, że zgony dotyczą przede wszystkim słabiej wytrenowanych amatorów i łowców podwodnych, którzy padają ofiarą niedotlenienia. DAN zaleca szkolenie u certyfikowanego instruktora i stałą obecność przygotowanego partnera. W jednym z poradników tej organizacji czytamy, że wielu kursantów przekonuje się podczas szkolenia, iż obserwator na łodzi nie wystarcza, bo partnerzy muszą widzieć się nawzajem i być na tyle blisko, by w razie potrzeby interweniować.

Poza tabelą wyników

Rekordy przyciągają uwagę do freedivingu, ale nie muszą wyznaczać celu każdemu, kto wchodzi do wody. Podwodna obserwacja i poznawanie własnych możliwości nie wymagają porównywania się z elitą, a na każdym poziomie bezpieczeństwo zależy od szkolenia i partnera, który jest w wodzie razem z nurkiem.

Do czasu zakończenia procedury AIDA 124 metry pozostają ogłoszonym rekordem, który czeka na formalne potwierdzenie. Sama Żarkowa, jak relacjonował DeeperBlue, zapowiedziała krótkie świętowanie, a potem pracę nad kolejnymi celami, także takimi, które wykraczają poza osobiste wyniki.

Literatura i źródła