◐ Orientacje

W 1955 roku Stany Zjednoczone deportowały Qian Xuesena — fizyka, który współtworzył podwaliny amerykańskiego programu rakietowego. Oficjalny powód: podejrzenia o sympatie prokomunistyczne. Nieoczekiwany skutek: Chiny otrzymały człowieka, który rok po powrocie przedstawił władzom w Pekinie gotowy plan budowy programu kosmicznego. Jeden z amerykańskich admirałów miał później powiedzieć, że deportacja Qiana była równoznaczna z podarowaniem przeciwnikowi kilku dywizji. To nie jest anegdota. To wzorzec, który powtórzył się w chińskiej kosmonautyce wielokrotnie: zamknięte drzwi stawały się zaproszeniem do zbudowania własnego domu. ...

Przez stulecia zachodni intelektualiści budowali obraz człowieka jako istoty przede wszystkim rozumnej. Emocje były czymś, co przeszkadza — szumem, który należy wyciszyć, by usłyszeć czysty głos logiki. Kartezjusz oddzielił umysł od ciała. Ekonomiści stworzyli model homo oeconomicus — racjonalnego gracza, który waży opcje jak aptekarz składniki. Współczesna neurobiologia obaliła ten obraz. I zaczęła to robić od jednego niefortunnego wybuchu na budowie kolei. Pręt, który zmienił naukę We wrześniu 1848 roku dwudziestopięcioletni Phineas Gage nadzorował prace z materiałami wybuchowymi w Vermont. Przedwczesna detonacja wystrzeliła metalowy pręt przez przednią część jego mózgu. Gage przeżył. Zachował mowę, pamięć, inteligencję. Ale ludzie, którzy go znali, zaczęli powtarzać zdanie, które przeszło do historii neurologii: „To nie jest już Gage." Z człowieka zrównoważonego i planującego stał się kapryśny, niestały, niezdolny dotrzymać żadnego zamierzenia. ...

W większości sportów kynologicznych pies rywalizuje sam — ze swoim przewodnikiem, z zegarkiem, ze standardem rasy. Flyball łamie tę konwencję. Na torze pracuje drużyna: cztery psy, czworo ludzi, jedna sprężynowa maszyna wyrzucająca piłki i zegar odmierzający setne sekundy. Wynik zależy od najsłabszego ogniwa. To zmienia wszystko — od tego, jak się trenuje, po to, jak się przegrywa. Skąd się wziął Flyball narodził się na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych w Południowej Kalifornii, z improwizacji tamtejszych treserów łączących wyścigi przez płotki z aportowaniem piłek. Przełomem okazała się konstrukcja Herberta Wagnera — sprężynowy boks z pedałem, który po naciśnięciu przez psa wyrzucał piłkę tenisową. Wagner zaprezentował swój wynalazek w popularnym programie telewizyjnym Johnny’ego Carsona, a miliony widzów zobaczyły psy robiące coś, czego nie widziały wcześniej: biegające na czas w drużynie. ...

W grudniu 1972 roku Eugene Cernan zamknął za sobą właz lądownika Apollo 17 i wrócił na orbitę. Od tamtego momentu żaden człowiek nie oddalił się od Ziemi na więcej niż kilkaset kilometrów. Ponad pół wieku — dłużej, niż trwała cała dotychczasowa historia załogowych lotów kosmicznych przed programem Apollo — ludzkość nie wracała w okolice Księżyca. Teraz, na początku kwietnia 2026 roku, czworo astronautów ma wsiąść do kapsuły Orion na szczycie stumetrowej rakiety Space Launch System i polecieć dalej niż ktokolwiek od ponad pięćdziesięciu lat. Artemis II to nie lądowanie — to lot testowy, oblot Księżyca po trajektorii w kształcie ósemki. Ale od jego wyniku zależy, czy program powrotu na Księżyc przetrwa. ...

Wieczorem 4 listopada 2008 roku w chicagowskim Grant Park zebrało się ćwierć miliona ludzi. Na scenę wszedł czterdziestosiedmioletni mężczyzna, który właśnie został pierwszym czarnoskórym prezydentem w ponad dwustutrzydziestoletniej historii Stanów Zjednoczonych. Żeby zrozumieć, jak tam trafił — i co z tego wynikło — trzeba cofnąć się o prawie pół wieku. Skąd Barack Hussein Obama II urodził się w 1961 roku w Honolulu na Hawajach. Matka z Kansas, ojciec — kenijski student ekonomii, jeden z pierwszych afrykańskich stypendystów na Uniwersytecie Hawajskim. Rodzice rozstali się, zanim chłopiec skończył trzy lata. Ojca widział później tylko raz. ...

Dezinformacja nie jest wynalazkiem internetu. Gdy w 1274 roku p.n.e. faraon Ramzes II ruszył na Hetytów, dał się zwieść dwóm rzekomym dezerterom, którzy podali mu fałszywe informacje o pozycji wrogich wojsk. Ramzes wpadł w pułapkę, o mało nie zginął — a potem kazał wyryć na ścianach świątyń propagandową wersję bitwy, w której przedstawił się jako triumfator. Celowe kłamstwo jako broń i narzędzie kreowania rzeczywistości — trzy tysiące lat temu schemat był już gotowy. ...

Hel to jedyny pierwiastek odkryty najpierw na innym ciele niebieskim, a dopiero potem na Ziemi. Przez niemal trzydzieści lat istniał wyłącznie jako zagadkowa żółta linia w widmie słonecznym — substancja bez masy, bez próbki, bez dowodu, że ma cokolwiek wspólnego z naszą planetą. Dziś wiemy, że jest wszędzie: stanowi jedną czwartą masy zwykłej materii we Wszechświecie. A jednocześnie na Ziemi powoli go ubywa — bo każdy atom wypuszczony w powietrze ucieka w kosmos bezpowrotnie. ...

Między pierwszym a drugim Polakiem w kosmosie minęło czterdzieści siedem lat. To liczba, którą łatwo zapamiętać i równie łatwo źle zrozumieć. Bo przerwa w polskiej obecności na orbicie nie była zwykłą pauzą — biernym czekaniem na kolejną okazję. W tym czasie zmieniło się niemal wszystko: ustrój, gospodarka, sposób, w jaki ludzkość lata w kosmos, a wreszcie sam sens takiego lotu. Kiedy w 2025 roku Sławosz Uznański-Wiśniewski znalazł się na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, tylko pozornie powtórzył gest Mirosława Hermaszewskiego. W rzeczywistości zrobił coś zupełnie innego. ...