Władysław Truchan — mistrz szybkościowych wytopów

Słowo „przodownik pracy" budzi w Polsce odruch ironii. Kojarzy się z pochodami pierwszomajowymi, wyśrubowanymi normami i propagandą, która ludzką energię zamieniała w narzędzie polityczne. To skojarzenie jest w dużej mierze zasłużone. Ale bywa też, że etykieta przysłania człowieka. Historia Władysława Truchana — hutnika z Chorzowa, który zmarł w 1951 roku w wieku czterdziestu sześciu lat — jest opowieścią o tym, co ginie, gdy prawdziwe rzemiosło zostaje wciśnięte w ramy ideologicznej kategorii.

Galicja, cegielnia, brak perspektyw

Truchan urodził się w 1904 roku w Gromnikach, w powiecie tarnowskim. Pogórze Karpackie, chłopskie gospodarstwa, za mało ziemi na wielodzietne rodziny. Od piętnastego roku życia pracował dorywczo: w młynie, cegielni, przy torach kolejowych. To typowa biografia galicyjskiego chłopaka z początku XX wieku — kogoś, kto nie odziedziczył ziemi i musiał szukać zarobku gdziekolwiek.

W 1930 roku wyjechał do Francji. Nie był w tym odosobniony. Między rokiem 1920 a 1923 do Francji wyemigrowało pół miliona Polaków — Francja, wykrwawiona pierwszą wojną światową, potrzebowała rąk do pracy we wszystkich sektorach. Czterdzieści tysięcy polskich emigrantów trafiło do Lotaryngii, zagłębia hutniczego, gdzie okolice Nancy, Metz i Thionville roiły się od wielkich pieców i stalowni. Truchan znalazł się wśród nich.

Siedemnaście lat przy lotaryńskich piecach

To jest kluczowy fakt biografii Truchana, choć łatwo go przeoczyć. W Lotaryngii spędził siedemnaście lat — niemal połowę dorosłego życia. Pracował w stalowni, ucząc się od podstaw procesu wytapiania stali w piecach martenowskich, czyli wannowych piecach płomieniowych, w których z surówki żelaznej i złomu stalowego powstawała stal o kontrolowanym składzie chemicznym. Lotaryńskie zakłady należały wówczas do najnowocześniejszych w Europie, z rozwiniętymi systemami kontroli jakości i wysokimi standardami organizacji pracy.

Truchan przetrwał w Lotaryngii wielki kryzys lat trzydziestych, który wyrzucił wielu Polaków z pracy, przetrwał też lata okupacji. Do Polski wrócił dopiero w 1947 roku. Nie był już chłopskim chłopakiem z Gromników. Był fachowcem, który rozumiał każdy etap procesu stalowniczego i znał zachodnioeuropejskie podejście do organizacji produkcji. W kraju, który desperacko odbudowywał przemysł, ta wiedza okazała się bezcenna.

Huta Kościuszko — inne reguły gry

Truchan podjął pracę w stalowni martenowskiej Huty Kościuszko w Chorzowie — jednego z najstarszych zakładów hutniczych w Polsce, z historią sięgającą końca XVIII wieku. Warunki pracy w stalowni były ekstremalne: temperatura w komorze roboczej pieca przekraczała tysiąc siedemset stopni Celsjusza, na hali panował upał, który dawni pracownicy wspominają jako „tropikalny". Każdy wytop trwał godzinami i wymagał precyzyjnego dozowania wsadu, kontroli płomienia, regulowania zaworów kierujących przepływem gazu i powietrza, a na końcu umiejętnego spustu ciekłej stali. Pomyłka mogła zniszczyć partię stali albo kosztować życie.

I tu zaczyna się to, co odróżnia Truchana od propagandowego schematu przodownika. Współzawodnictwo pracy w Polsce kojarzy się ze śrubowaniem norm czystą siłą fizyczną — symbolem jest Wincenty Pstrowski, górnik z Zabrza, który w 1947 roku rzucił hasło „Kto da więcej niż ja?" i zmarł rok później w wieku czterdziestu czterech lat. Ale stal martenowska to nie węgiel. Nie da się jej wyprodukować „więcej" przez samo przyspieszenie tempa fizycznej pracy. Skrócenie wytopu bez utraty jakości stali wymagało czegoś zupełnie innego: głębokiego rozumienia metalurgii, doświadczenia w kontrolowaniu temperatur, umiejętności optymalnego przygotowania wsadu i utrzymania sprawności cieplnej regeneratorów.

Truchan to wszystko potrafił — i potrafił to dzięki siedemnastu latom spędzonym w stalowniach Lotaryngii, gdzie te umiejętności stanowiły standard. Prasa branżowa nazwała go „mistrzem szybkościowych wytopów", ale za tym tytułem stała nie siła woli, lecz wiedza przeniesiona z zachodnioeuropejskiego zagłębia hutniczego do powojennej Polski. Jego metody wdrażano w innych śląskich stalowniach, a sam Truchan dzielił się doświadczeniem nawet w czechosłowackiej hucie Vítkovice w Ostrawie — jednym z największych zakładów hutniczych Europy Środkowej.

Człowiek, nie kategoria

Propaganda chciała mieć z Truchana wzorowego przodownika. Rzeczywistość była bogatsza. Poza pracą przy piecach angażował się w uruchamianie zakładowych przedszkoli i zbierał środki na budowę szpitala dziecięcego w Chorzowie. Założył też przy hucie koło łowieckie. To drobne ślady, ale rysują obraz kogoś, kto myślał dalej niż do następnego wytopu.

Truchan zmarł w lutym 1951 roku. Szpital dziecięcy, w którego budowę się angażował, otwarto trzynaście lat później, przy ulicy noszącej już jego imię. Dziś to nowoczesne centrum z kilkunastoma oddziałami. Samej huty nie ma — stalownię martenowską zamknięto w 1993 roku, Huta Kościuszko ogłosiła upadłość w 2012. Historyk Andrzej Janikowski, autor monografii o przodownikach pracy, zauważa trafnie: byli przez lata na świeczniku, a potem nikt o nich nie pamiętał.

Co zostaje, gdy piec gaśnie

Łatwo potraktować Truchana jako kolejną postać z lamusa PRL-owskiej mitologii produkcyjnej. Ale to uproszczenie pomija sedno. Ten człowiek nie był produktem systemu — był fachowcem ukształtowanym przez siedemnaście lat pracy w jednym z najlepszych zagłębi hutniczych Europy, który wrócił do zniszczonego kraju i wniósł do niego realne kompetencje. System nadał mu tytuł przodownika, ale tytuł był tylko opakowaniem. Treścią było rzemiosło.

W budynku dawnej siłowni Huty Kościuszko z 1895 roku działa dziś Muzeum Hutnictwa. Przed kamerą mówią tam ludzie, którzy pamiętają jeszcze pracę przy piecach. Mówią o upale, o zaufaniu między członkami brygady, o precyzji, bez której nie było przeżycia. Nie mówią o normach ani o współzawodnictwie. Mówią o fachu.