PRL

Pewnego dnia do pracowni Henryka Jerzego Chmielewskiego przyszła delegacja działaczy katolickich. Chcieli, żeby kolejna Księga „Tytusa, Romka i A’Tomka" poświęcona została ochronie życia poczętego. Chmielewski wysłuchał ich uważnie, po czym odparł, że w ustach szympansa te hasła brzmiałyby niepoważnie. Argument zadziałał. Wcześniej próbowało wojsko — czwarta Księga gloryfikowała Ludowe Wojsko Polskie. Próbowała propaganda — w piątej bohaterowie krytykowali kapitalizm. Wydawnictwo Harcerskie przejęło serię, bo miało licencję wyłącznie na tematykę harcerską, więc chłopcy musieli zostać harcerzami. Przez sześćdziesiąt lat każdy system, każda instytucja i każda ideologia chciała zaprząc Tytusa do swojego rydwanu. ...

Seria, która przez ponad sześćdziesiąt lat pozostawała jednym z najbardziej rozpoznawalnych zjawisk polskiej kultury popularnej, zawdzięcza swoje narodziny politycznemu zbiegowi okoliczności. I ta przypadkowość wiele mówi o naturze komiksu, który — choć pisany dla dzieci — nigdy do końca nie należał wyłącznie do nich. Szympans z polityczną przepustką Henryk Jerzy Chmielewski, rocznik 1923, warszawiak urodzony przy Nowomiejskiej, rysownik z wojennym doświadczeniem Powstania Warszawskiego — pseudonim „Jupiter" — i powojenną praktyką w redakcji „Świata Młodych", miał gotowy komiks o dwóch chłopcach i szympansie jeszcze w 1956 roku. Problem polegał na tym, że tematyka kosmiczna — rakiety, loty w przestrzeń — była w Polsce Ludowej terytorium propagandowym, ściśle kontrolowanym. Historyjka o małpie w kosmosie leżała więc w redakcyjnym archiwum, czekając na odpowiedni moment. ...

Kleks spadł na podłogę i zmienił historię polskiej kultury popularnej. Tak przynajmniej lubi opowiadać legenda. Henryk Jerzy Chmielewski, znany całej Polsce jako Papcio Chmiel, twierdził, że narodziny Tytusa de Zoo zaczęły się od przypadkowej plamy tuszu, która swoim kształtem przypominała małpę. Trudno dziś odróżnić, ile w tej anegdocie jest prawdy, a ile późniejszej mitologii autora. Pewne jest jedno: 22 października 1957 roku na łamach tygodnika „Świat Młodych" ukazała się historyjka o dwóch chłopcach i szympansie, która rozrosła się w serię trwającą ponad sześćdziesiąt lat. ...

Rok 1966. Kościół katolicki obchodzi Milenium Chrztu Polski. Po parafiach ma ruszyć kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej — z miasta do miasta, z procesji w procesję. Władza komunistyczna „aresztuje" obraz. Funkcjonariusze odwożą go na Jasną Górę, pod nadzór. Problem rozwiązany. Kościół kontynuuje peregrynację z pustymi ramami. Wierni modlą się przed nimi tak samo. Klękają, całują drewno, niosą je w procesjach przez wsie i małe miasteczka. Nieobecność obrazu działa silniej niż jego obecność. ...

Trzecia dekada PRL, lata 1965–1975, to okres, w którym system komunistyczny w Polsce próbował dwóch różnych strategii utrzymania władzy — i żadna z nich nie okazała się trwała. Władysław Gomułka stawiał na siłę i ideologię. Edward Gierek na kredyt i konsumpcję. Każdy z nich przez kilka lat sprawiał wrażenie, że jego sposób zadziałał. Każdy zostawił po sobie system głębiej wydrążony niż wtedy, kiedy go obejmował. Milenium: pierwsza porażka propagandy W 1966 roku Polska obchodziła tysiąclecie — dwa razy równolegle. Państwo świętowało Tysiąclecie Państwa Polskiego, odwołując się do chrztu Mieszka I z roku 966, ale starannie omijając sam chrzest jako wydarzenie religijne. Kościół obchodził Milenium Chrztu Polski, kładąc nacisk właśnie na ten wymiar. Uroczystości toczyły się równolegle, często w tych samych miastach, tego samego dnia. Władza blokowała autobusy, zamykała tramwaje, organizowała konkurencyjne imprezy rozrywkowe. Kościół odpowiadał peregrynacją kopii obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, a kiedy obraz „aresztowano" i odwieziono na Jasną Górę, kontynuował procesje z pustymi ramami. ...

W pierwszej części cyklu opisaliśmy narodziny systemu komunistycznego w Polsce. W drugiej pokazaliśmy odwilż roku 1956, fenomen polskiej szkoły filmowej i „małą stabilizację” Gomułki. Teraz przechodzimy do lat 1965–1975. To dekada, w której PRL dwukrotnie zmieniła skórę: najpierw przeżyła upadek Gomułki, zdławiony krwią na Wybrzeżu, potem pojawienie się Edwarda Gierka, który obiecał drugą Polskę i nakarmił społeczeństwo kredytami. Marzec ’68, antysemicka czystka, udział polskich czołgów w inwazji na Czechosłowację. Grudzień ’70 i masakra stoczniowców. Wreszcie „dekada sukcesu”: kolorowa telewizja, Fiat 126p, Czterdziestolatek, ale też rosnący dług i cicho narastający kryzys, który wybuchnie dopiero w 1976 roku. Między euforią a rozczarowaniem polskie społeczeństwo zaczynało rozumieć, że komunizm, nawet z ludzką twarzą, zostaje komunizmem. ...

Późne popołudnie, końcówka lat osiemdziesiątych. Na podwórkach pustki, boiska wyludnione. Za to w blokowych mieszkaniach — ten sam cotygodniowy rytuał: cała rodzina zasiada przed telewizorem, żeby obejrzeć półgodzinny program, w którym dwóch okularników kłóci się o naukę. Program nazywa się „Sonda". Jak pudło z taśmami dało początek „Sondzie" Pod koniec lat siedemdziesiątych polska telewizja miała już za sobą dwie dekady prób popularyzacji nauki na antenie. Program „Eureka", uruchomiony 4 września 1957 roku, przez dwadzieścia lat pełnił rolę telewizyjnego magazynu popularnonaukowego i dał początek kilku pokrewnym audycjom — „Człowiek, ziemia, kosmos" czy „Przyjemne z pożytecznym". W połowie lat siedemdziesiątych kierownictwo redakcji uznało jednak, że formuła się wyczerpała. Brakowało świeżości, czegoś, co współpracownik programu Tomasz Pyć nazwał „hitem ekranowym". Trzeba było szukać od nowa. ...

W pierwszej części cyklu opisaliśmy narodziny systemu — brutalną konsolidację władzy komunistycznej, mrok stalinizmu i codzienność w kraju rządzonym terrorem i propagandą. Teraz przenosimy się do lat 1955–1965. Dekada zaczęła się od śmierci dyktatora i nadziei na zmianę, a skończyła przytłaczającą rutyną reżimu, który nauczył się kontrolować społeczeństwo bez masowych aresztowań — za to przy pomocy cenzury, biurokracji i pustych półek sklepowych. Poznański Czerwiec i Polski Październik, wielkie nadzieje wiązane z Gomułką i gorzkie rozczarowania, gdy okazało się, że nowy przywódca nie zamierza demokratyzować systemu — jedynie go łatać. Ale też dekada kulturalnego rozkwitu: polska szkoła filmowa zdobywała międzynarodowe nagrody, a w piwnicach i klubach studenckich grany był jazz, którego władza nie potrafiła do końca ujarzmić. ...

Latem 1944 roku, gdy front wschodni przetaczał się przez ziemie polskie, nad Wisłą rodził się nowy porządek — narzucony z zewnątrz, budowany na gruzach największej wojny w dziejach ludzkości i oparty na sowieckiej koncepcji państwa. Pierwsza dekada Polski Ludowej, obejmująca lata 1944–1955, to okres gwałtownych przemian, które zmieniły oblicze kraju na niemal pół stulecia. Tym artykułem otwieramy cykl poświęcony kolejnym dekadom PRL — od narodzin systemu aż po jego upadek. Na początek: geneza, warunki życia i fakty, które nawet dziś potrafią zaskoczyć. ...

Stefan Kisielewski – pisarz, publicysta i niezłomny krytyk systemu Stefan Kisielewski, znany szerzej jako „Kisiel”, był jedną z najbarwniejszych i najbardziej kontrowersyjnych postaci polskiego życia kulturalnego i intelektualnego XX wieku. Pisarz, publicysta, kompozytor i krytyk muzyczny łączył talent artystyczny z bezkompromisową postawą obywatelską, za którą wielokrotnie płacił wysoką cenę w realiach Polski Ludowej. Biografia Stefan Kisielewski urodził się 7 marca 1911 roku w Warszawie, w rodzinie inteligenckiej. Jego ojciec, Zygmunt Kisielewski, był publicystą i krytykiem literackim. Studiował filozofię na Uniwersytecie Warszawskim oraz kompozycję w Konserwatorium Warszawskim u Kazimierza Sikorskiego. To podwójne — humanistyczne i muzyczne — wykształcenie w istotny sposób ukształtowało jego sposób myślenia i styl twórczy. ...

Wstęp W dzisiejszych czasach, gdy dzieci mają dostęp do nieograniczonych zasobów internetu, trudno sobie wyobrazić, jak ogromną rolę w kształtowaniu technicznych zainteresowań młodego pokolenia odgrywały niegdyś skromne, dwudziestoczterostronicowe pisemka. Jednym z najbardziej pamiętanych i najcieplej wspominanych tego typu wydawnictw był „Kalejdoskop Techniki" — miesięcznik popularnotechniczny adresowany do dzieci i młodzieży w wieku od siedmiu do czternastu lat. Przez blisko dwie dekady (a licząc wraz z jego poprzednikiem — ponad trzydzieści lat) pismo to wprowadzało najmłodszych czytelników w fascynujący świat nauki, techniki i eksperymentowania, czyniąc to w sposób na tyle przystępny i żartobliwy, że wielu dorosłych inżynierów i naukowców do dziś wskazuje je jako swoją pierwszą techniczną inspirację. ...