PRL

Za nami cztery dekady. Pierwsza część cyklu opisała narodziny systemu komunistycznego i mrok stalinizmu, kolejne przyniosły odwilż Gomułki, antysemicką czystkę Marca ‘68, krwawy Grudzień ‘70 i złudny dobrobyt Edwarda Gierka. Czwarta część zatrzymała się w połowie lat osiemdziesiątych. Po karnawale Solidarności, nocy stanu wojennego i krwi na „Wujku" kraj tkwił w szarości reglamentacji i kartek, a na Kremlu zasiadł nowy gospodarz, którego reformy miały zmienić reguły gry w całym bloku. Teraz zamykamy klamrę. Lata 1984–1990 to ostatni akt Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zaczyna się od zbrodni, która wstrząsnęła sumieniami, prowadzi przez strajki i negocjacje, a kończy w noc sylwestrową 1989 roku, gdy z konstytucji znika słowo „Ludowa", a do orła wraca korona. To także dekada, która do dziś dzieli historyków: czy PRL naprawdę się skończył, czy tylko zmienił kostium. ...

W centrum Chorzowa, między ulicą Strzelców Bytomskich a ulicą Sienkiewicza, biegnie niewielka, równoległa do Wolności arteria. Przy niej stoją kamienice czynszowe z przełomu XIX i XX wieku, a gdzieniegdzie zachowały się jeszcze niskie, jednokondygnacyjne domy z dwuspadowymi dachami, pamiętające czasy, gdy ta okolica żyła rytmem pobliskich pieców hutniczych. Ulica nosi nazwisko człowieka, którego dziś mało kto pamięta, a który w swoim krótkim życiu zdążył pracować w młynie, cegielni i na torach kolejowych, wyemigrować do Francji, wrócić do kraju zrujnowanego wojną, a potem stać się jednym z najgłośniejszych hutników powojennego Śląska. Władysław Truchan zmarł mając czterdzieści sześć lat. Jego imieniem nazwano ulicę, szpital dziecięcy - pozostało też wspomnienie kogoś, kto traktował pracę przy piecach martenowskich z niezwykłą powagą. ...

W pierwszej części cyklu opisaliśmy narodziny systemu komunistycznego w Polsce i mrok stalinizmu. Druga część przyniosła odwilż, Poznański Czerwiec i obietnice Gomułki. W trzeciej prześledziliśmy antysemicką czystkę Marca ‘68, krwawą masakrę robotników Grudnia ‘70 i złudny „cud gospodarczy" Edwarda Gierka. Teraz wkraczamy w lata 1975–1985, dekadę najgęstszą od wydarzeń i najważniejszą dla zrozumienia, dlaczego PRL w końcu upadł. To dziesięciolecie, w którym zmieściło się wszystko: ekonomiczny krach po latach kredytowego dobrobytu, pierwszy od wieków papież spoza Włoch, dziesięciomilionowy ruch społeczny, który wstrząsnął całym blokiem wschodnim, i wreszcie czołgi na ulicach polskich miast w grudniową noc. Od euforii stoczniowej bramy po ciszę godziny milicyjnej, od modlitwy na krakowskich Błoniach po „ścieżki zdrowia" w radomskich komisariatach. Ta historia nie zmieściłaby się w żadnym scenariuszu filmowym, a mimo to wydarzyła się naprawdę. ...

Kleks spadł na podłogę i zmienił historię polskiej kultury popularnej. Tak przynajmniej lubi opowiadać legenda. Henryk Jerzy Chmielewski, znany całej Polsce jako Papcio Chmiel, twierdził, że narodziny Tytusa de Zoo zaczęły się od przypadkowej plamy tuszu, która swoim kształtem przypominała małpę. Trudno dziś odróżnić, ile w tej anegdocie jest prawdy, a ile późniejszej mitologii autora. Pewne jest jedno: 22 października 1957 roku na łamach tygodnika „Świat Młodych" ukazała się historyjka o dwóch chłopcach i szympansie, która rozrosła się w serię trwającą ponad sześćdziesiąt lat. ...

W pierwszej części cyklu opisaliśmy narodziny systemu komunistycznego w Polsce. W drugiej pokazaliśmy odwilż roku 1956, fenomen polskiej szkoły filmowej i „małą stabilizację” Gomułki. Teraz przechodzimy do lat 1965–1975. To dekada, w której PRL dwukrotnie zmieniła skórę: najpierw przeżyła upadek Gomułki, zdławiony krwią na Wybrzeżu, potem pojawienie się Edwarda Gierka, który obiecał drugą Polskę i nakarmił społeczeństwo kredytami. Marzec ’68, antysemicka czystka, udział polskich czołgów w inwazji na Czechosłowację. Grudzień ’70 i masakra stoczniowców. Wreszcie „dekada sukcesu”: kolorowa telewizja, Fiat 126p, Czterdziestolatek, ale też rosnący dług i cicho narastający kryzys, który wybuchnie dopiero w 1976 roku. Między euforią a rozczarowaniem polskie społeczeństwo zaczynało rozumieć, że komunizm, nawet z ludzką twarzą, zostaje komunizmem. ...

Późne popołudnie, końcówka lat osiemdziesiątych. Na podwórkach pustki, boiska wyludnione. Za to w blokowych mieszkaniach — ten sam cotygodniowy rytuał: cała rodzina zasiada przed telewizorem, żeby obejrzeć półgodzinny program, w którym dwóch okularników kłóci się o naukę. Program nazywa się „Sonda". Jak pudło z taśmami dało początek „Sondzie" Pod koniec lat siedemdziesiątych polska telewizja miała już za sobą dwie dekady prób popularyzacji nauki na antenie. Program „Eureka", uruchomiony 4 września 1957 roku, przez dwadzieścia lat pełnił rolę telewizyjnego magazynu popularnonaukowego i dał początek kilku pokrewnym audycjom — „Człowiek, ziemia, kosmos" czy „Przyjemne z pożytecznym". W połowie lat siedemdziesiątych kierownictwo redakcji uznało jednak, że formuła się wyczerpała. Brakowało świeżości, czegoś, co współpracownik programu Tomasz Pyć nazwał „hitem ekranowym". Trzeba było szukać od nowa. ...

W pierwszej części cyklu opisaliśmy narodziny systemu — brutalną konsolidację władzy komunistycznej, mrok stalinizmu i codzienność w kraju rządzonym terrorem i propagandą. Teraz przenosimy się do lat 1955–1965. Dekada zaczęła się od śmierci dyktatora i nadziei na zmianę, a skończyła przytłaczającą rutyną reżimu, który nauczył się kontrolować społeczeństwo bez masowych aresztowań — za to przy pomocy cenzury, biurokracji i pustych półek sklepowych. Poznański Czerwiec i Polski Październik, wielkie nadzieje wiązane z Gomułką i gorzkie rozczarowania, gdy okazało się, że nowy przywódca nie zamierza demokratyzować systemu — jedynie go łatać. Ale też dekada kulturalnego rozkwitu: polska szkoła filmowa zdobywała międzynarodowe nagrody, a w piwnicach i klubach studenckich grany był jazz, którego władza nie potrafiła do końca ujarzmić. ...

Latem 1944 roku, gdy front wschodni przetaczał się przez ziemie polskie, nad Wisłą rodził się nowy porządek — narzucony z zewnątrz, budowany na gruzach największej wojny w dziejach ludzkości i oparty na sowieckiej koncepcji państwa. Pierwsza dekada Polski Ludowej, obejmująca lata 1944–1955, to okres gwałtownych przemian, które zmieniły oblicze kraju na niemal pół stulecia. Tym artykułem otwieramy cykl poświęcony kolejnym dekadom PRL — od narodzin systemu aż po jego upadek. Na początek: geneza, warunki życia i fakty, które nawet dziś potrafią zaskoczyć. ...

Stefan Kisielewski – pisarz, publicysta i niezłomny krytyk systemu Stefan Kisielewski, znany szerzej jako „Kisiel”, był jedną z najbarwniejszych i najbardziej kontrowersyjnych postaci polskiego życia kulturalnego i intelektualnego XX wieku. Pisarz, publicysta, kompozytor i krytyk muzyczny łączył talent artystyczny z bezkompromisową postawą obywatelską, za którą wielokrotnie płacił wysoką cenę w realiach Polski Ludowej. Biografia Stefan Kisielewski urodził się 7 marca 1911 roku w Warszawie, w rodzinie inteligenckiej. Jego ojciec, Zygmunt Kisielewski, był publicystą i krytykiem literackim. Studiował filozofię na Uniwersytecie Warszawskim oraz kompozycję w Konserwatorium Warszawskim u Kazimierza Sikorskiego. To podwójne — humanistyczne i muzyczne — wykształcenie w istotny sposób ukształtowało jego sposób myślenia i styl twórczy. ...

Wstęp W dzisiejszych czasach, gdy dzieci mają dostęp do nieograniczonych zasobów internetu, trudno sobie wyobrazić, jak ogromną rolę w kształtowaniu technicznych zainteresowań młodego pokolenia odgrywały niegdyś skromne, dwudziestoczterostronicowe pisemka. Jednym z najbardziej pamiętanych i najcieplej wspominanych tego typu wydawnictw był „Kalejdoskop Techniki" — miesięcznik popularnotechniczny adresowany do dzieci i młodzieży w wieku od siedmiu do czternastu lat. Przez blisko dwie dekady (a licząc wraz z jego poprzednikiem — ponad trzydzieści lat) pismo to wprowadzało najmłodszych czytelników w fascynujący świat nauki, techniki i eksperymentowania, czyniąc to w sposób na tyle przystępny i żartobliwy, że wielu dorosłych inżynierów i naukowców do dziś wskazuje je jako swoją pierwszą techniczną inspirację. ...