W listopadzie 1924 roku Józef Piłsudski wygłosił w krakowskim Teatrze Starym dwa odczyty o pierwszych dniach Rzeczypospolitej. O 11 listopada w nich nie wspomniał. Mówił za to, że ścisłe daty narodzin państwa „z wielką trudnością dają się ustalić”. Za czas jego ostatecznego uformowania się uznał dni między 22 a 28 listopada 1918 roku, kiedy wydano dekret o najwyższej władzy i ordynację wyborczą do Sejmu.

Historycy, tacy jak Piotr Szlanta z Uniwersytetu Warszawskiego, opisują odzyskanie niepodległości właśnie jako proces rozciągnięty w czasie, z którego na potrzeby pamięci trzeba było wybrać jeden symboliczny dzień. Dziś ten wybór nie budzi sporów. Droga do tej zgody prowadziła przez blisko dwadzieścia lat dyskusji, ustawę z 1937 roku, okupację, ponad cztery dekady nieobecności święta w oficjalnym kalendarzu i kolejną ustawę, z 1989 roku.

Dlatego splatają się tu dwa wątki. Jeden prowadzi przez lata 1918–1923, gdy granice i instytucje odradzającej się Polski powstawały w różnych miejscach i w różnym tempie, drugi to opowieść o samym święcie i o tym, co właściwie ma ono upamiętniać.

Rachunek 123 lat

Szkolna formuła o „123 latach niewoli” to różnica między rokiem 1918 a rokiem 1795, w którym trzeci rozbiór odebrał Polakom dawną Rzeczpospolitą. Arytmetyka się zgadza. Liczba mierzy jednak tylko odległość między dwiema datami z dziejów państwa i nie opisuje losu wszystkich ziem, które po 1918 roku znalazły się w jego granicach. Część Górnego Śląska przyłączona do Polski w 1922 roku leżała poza państwem polskim od XIV wieku, a więc długo przed rozbiorami.

Polska państwowość wracała zresztą w tym okresie w okrojonych formach. W 1807 roku, w czasie wojen napoleońskich, utworzono Księstwo Warszawskie, państwo o mocno ograniczonej samodzielności. Po klęsce Napoleona kongres wiedeński, zjazd mocarstw porządkujący Europę po tych wojnach, zlikwidował Księstwo i w 1815 roku powołał na większości jego ziem Królestwo Polskie, połączone z Rosją unią personalną, czyli osobą wspólnego monarchy. Car Aleksander I nadał Królestwu liberalną konstytucję z polskim parlamentem, wojskiem i swobodami obywatelskimi, ale wkrótce sam przestał jej przestrzegać.

Żadna z tych form nie była suwerennym państwem. Pokazują one jednak, że opowieść o całkowitym zniknięciu polskiej państwowości po 1795 roku jest zbyt prosta.

Ostrożności wymaga też słowo „odzyskanie”. Dobrze oddaje polską perspektywę, ale nic nie mówi o tym, gdzie miały przebiegać granice i kto miał znaleźć się we wspólnym państwie. Te sprawy rozstrzygały się w latach 1918–1923, na frontach i przy stołach rokowań.

Wojna, która rozbiła porządek zaborców

Jeszcze na początku XX wieku mało kto potrafił sobie wyobrazić tak głęboką przebudowę Europy Środkowej. Wielka Wojna, jak nazywano wtedy pierwszą wojnę światową, postawiła jednak trzy mocarstwa zaborcze po przeciwnych stronach frontu, a ostatecznie wszystkie trzy znalazły się wśród przegranych. W Rosji wybuchły w 1917 roku dwie rewolucje, po których przyszła wojna domowa. Jesienią 1918 roku rozpadły się Austro-Węgry, a Niemcy przegrały wojnę na froncie zachodnim. Zwycięzcami okazały się państwa ententy, czyli koalicji, w której walczyły między innymi Francja, Wielka Brytania, Włochy i od 1917 roku Stany Zjednoczone.

W miarę jak wojna się przeciągała, zmieniało się nastawienie zachodnich polityków do sprawy polskiej, a prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson przedstawił 8 stycznia 1918 roku program pokoju w czternastu punktach. Punkt trzynasty zapowiadał niepodległe państwo polskie na terytoriach zamieszkanych przez ludność „bezspornie polską”, z wolnym i bezpiecznym dostępem do morza oraz z niezależnością i całością terytorialną zagwarantowaną umową międzynarodową. Program nie rozstrzygał jednak, gdzie miałyby przebiegać granice ani czy dostęp do morza oznacza własne wybrzeże, czy tylko prawo do korzystania z portu w Gdańsku.

Pięć miesięcy później, 3 czerwca 1918 roku, szefowie rządów Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch ogłosili w Wersalu deklarację, według której niepodległa i zjednoczona Polska z wolnym dostępem do morza była warunkiem trwałego i sprawiedliwego pokoju. Za wspólnym stanowiskiem kryły się odmienne rachuby. Francja szukała na wschód od Niemiec silnego sojusznika, a brytyjski premier David Lloyd George wolał Polskę niewielką, zamkniętą w granicach etnicznych, żeby nie osłabiać Niemiec ponad miarę.

Pozostawało pytanie, komu Polska zawdzięczała niepodległość. Premier Francji Georges Clemenceau pisał w 1919 roku do Ignacego Jana Paderewskiego, ówczesnego premiera Polski, że mocarstwa sprzymierzone zwróciły Polakom niepodległość dzięki zwycięstwu swoich armii. Historyk Marek Kornat z Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk z tym poglądem polemizuje. Jego zdaniem państwo polskie odrodziło się dzięki wojnie i jednoczesnemu upadkowi wszystkich trzech zaborców, który zostawił w Europie Środkowej geopolityczną próżnię, ale nie było łaskawym darem zwycięzców.

Tę próżnię trzeba było jeszcze wypełnić. Poseł Maciej Rataj, późniejszy marszałek Sejmu, mówił w lipcu 1919 roku, że „Polska nie była widzem narodzin swej niepodległości”. Międzynarodowa okazja musiała spotkać się z przygotowaniem na miejscu: z organizacjami politycznymi, wojskiem, dyplomacją i ludźmi zdolnymi przejąć urzędy.

Ludzie z różnych obozów

Takich ludzi nie brakowało, choć wywodzili się z różnych obozów i liczyli na różnych sojuszników. Józef Piłsudski zaczynał jako socjalista i w latach 1905–1907 walczył z caratem z bronią w ręku. W sierpniu 1914 roku wyprowadził z Krakowa na ziemie zaboru rosyjskiego Kompanię Kadrową, zalążek Legionów Polskich, czyli ochotniczych oddziałów walczących przeciw Rosji u boku Austro-Węgier. Z jego inicjatywy powstała też tajna Polska Organizacja Wojskowa (POW), która prowadziła wywiad i sabotaż oraz szkoliła kadry przyszłej armii.

Latem 1917 roku Piłsudski i żołnierze dwóch brygad Legionów odmówili złożenia przysięgi na wierność cesarzowi niemieckiemu. Ten tak zwany kryzys przysięgowy skończył się rozwiązaniem Legionów i internowaniem części żołnierzy, a samego Piłsudskiego Niemcy osadzili w więzieniu w Magdeburgu, co w oczach opinii publicznej uczyniło go męczennikiem sprawy polskiej.

Zupełnie inną drogę wybrał Roman Dmowski, przywódca polskich narodowców, który stawiał na porozumienie z ententą. W sierpniu 1917 roku założył w szwajcarskiej Lozannie Komitet Narodowy Polski, który Francja uznała już we wrześniu za prawowitą reprezentację Polski, a w ślad za nią poszli pozostali sojusznicy. Komitet zabiegał o to, by u boku ententy walczyła osobna polska armia, której podstawą prawną był dekret prezydenta Francji Raymonda Poincarégo z 4 czerwca 1917 roku, wydany jeszcze przed powstaniem Komitetu. Jesienią 1918 roku dowództwo nad tą armią objął z ramienia Komitetu generał Józef Haller, a od niebieskich francuskich mundurów nazywano ją Błękitną Armią. Wersalską deklarację z czerwca 1918 roku Dmowski uważał później za szczytowe osiągnięcie swojej dyplomacji. Paderewski, pianista i kompozytor o światowej sławie, oddał sprawie polskiej swoją popularność i kontakty. Już w 1915 roku założył w Szwajcarii razem z pisarzem Henrykiem Sienkiewiczem komitet pomocy ofiarom wojny w Polsce, a później należał do czołowych działaczy Komitetu Narodowego.

Część przywódców znała z bliska parlamenty państw zaborczych. Socjalista Ignacy Daszyński zasiadał w parlamencie w Wiedniu od 1897 roku, a działacz ruchu ludowego z Galicji Wincenty Witos od 1911 roku. Wojciech Korfanty, polski poseł do niemieckiego parlamentu, zażądał tam 25 października 1918 roku przyłączenia do Polski ziem zaboru pruskiego i Górnego Śląska. Wszystkich łączył cel. Różniły ich za to sojusze i wyobrażenia o kształcie przyszłego państwa, a z tych różnic wyrosły później spory o zasługi i o datę święta.

Ważną część pracy konspiracyjnej wykonywały kobiety, które w tajnych organizacjach służyły jako łączniczki i wywiadowczynie. Gromadziły też broń, a wiele z nich pracowało w służbie sanitarnej. Z Legionami i POW współpracowała Liga Kobiet Pogotowia Wojennego, działająca od 1913 roku.

Jesień zaczęła się w październiku

Kiedy Piłsudski siedział w Magdeburgu, w okupowanej przez Niemców Warszawie działała już polska władza o ograniczonych kompetencjach. Jej podstawą był akt 5 listopada 1916 roku, w którym cesarze Niemiec i Austro-Węgier zapowiedzieli powołanie państwa polskiego. Ci sami cesarze 12 września 1917 roku powołali Radę Regencyjną, trzyosobowy organ sprawujący władzę w zastępstwie monarchy, do którego weszli arcybiskup Aleksander Kakowski, książę Zdzisław Lubomirski i hrabia Józef Ostrowski. Rada i powołany przez nią rząd zajmowały się głównie szkolnictwem i wymiarem sprawiedliwości.

Pod koniec wojny regenci zaczęli działać na własną rękę. W orędziu „Do Narodu Polskiego” z 7 października 1918 roku Rada proklamowała niepodległość zjednoczonej Polski i zapowiedziała wybory do Sejmu na szerokich zasadach demokratycznych. Pięć dni później, 12 października, przejęła zwierzchnictwo nad Wojskiem Polskim i wprowadziła nową rotę przysięgi. Poparcie społeczne dla regentów pozostawało jednak nikłe.

Na Śląsku Cieszyńskim polska władza powstała jeszcze w październiku. W Cieszynie 19 października utworzono Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego, do której trzy polskie partie, katolicka, narodowa i socjalistyczna, delegowały po siedmiu przedstawicieli, w tym po jednej kobiecie. Na jej czele stanęło trzech prezydentów: ksiądz Józef Londzin, Jan Michejda i Tadeusz Reger. Pod koniec miesiąca, 30 października, Rada ogłosiła przynależność Księstwa do Polski, a ustalenie granicy z Czechami pozostawiła porozumieniu rządów w Warszawie i Pradze.

Polscy posłowie do parlamentu austriackiego powołali 28 października w Krakowie Polską Komisję Likwidacyjną, tymczasową władzę dla polskiej części zaboru austriackiego. Nazwa mówiła o zadaniu: komisja miała zlikwidować austriackie rządy na tych ziemiach i przejąć administrację. Przewodniczył jej Witos. Trzy dni później członkowie POW i polscy żołnierze z armii austro-węgierskiej przejęli kontrolę nad Krakowem.

Na wschodzie Galicji wydarzenia potoczyły się inaczej. Rankiem 1 listopada ukraińscy żołnierze zajęli większość gmachów publicznych Lwowa i proklamowali państwo ukraińskie ze stolicą w tym mieście. Polską obronę podjęli ochotnicy, wśród nich gimnazjaliści, nazwani później Orlętami Lwowskimi.

Kilka dni później osobny ośrodek władzy powstał w Lublinie. W nocy z 6 na 7 listopada utworzono tam Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej pod kierunkiem Daszyńskiego, który zapowiadał ośmiogodzinny dzień pracy, upaństwowienie głównych gałęzi przemysłu i radykalną reformę rolną. Równocześnie członkowie POW rozbrajali na ziemiach dawnego Królestwa Polskiego żołnierzy niemieckich i austro-węgierskich w akcji, która zaczęła się 2 listopada, a tydzień później objęła Warszawę.

Członkowie Rady Regencyjnej podczas uroczystości w Warszawie w 1917 roku
Członkowie Rady Regencyjnej w Warszawie, 27 października 1917 roku. W jej skład wchodzili Aleksander Kakowski, Zdzisław Lubomirski i Józef Ostrowski.
Autor nieznany / Wikimedia Commons · domena publiczna.

Trzy dni w Warszawie

Zwolniony z Magdeburga Piłsudski przyjechał do Warszawy 10 listopada. Nazajutrz Rada Regencyjna przekazała mu władzę wojskową i naczelne dowództwo podległych jej wojsk polskich. Afisz z tą decyzją podpisali trzej regenci i sam Piłsudski, który zobowiązał się oddać władzę wojskową rządowi narodowemu, gdy ten powstanie. Dokument z 11 listopada dotyczył więc wyłącznie armii, a władzę cywilną Rada zachowała jeszcze na trzy dni.

Także 11 listopada w Compiègne we Francji Niemcy podpisały z ententą rozejm, który zakończył walki na froncie zachodnim. Zbieżność dat miała wymiar symboliczny, bo według Szlanty obchodzenie 11 listopada pozwalało Polsce dołączyć do zwycięzców, którzy świętowali ten dzień jako własny.

Rozejm nie był jednak pokojem. Wojnę formalnie zakończyły dopiero osobne traktaty z pokonanymi państwami, a w Europie Wschodniej walki toczyły się dalej.

Po kolejnych trzech dniach, 14 listopada, regenci uznali, że podział władzy szkodzi powstającemu państwu, i rozwiązali Radę, a swoje obowiązki złożyli w ręce Piłsudskiego jako naczelnego dowódcy, z przeznaczeniem dla przyszłego rządu narodowego. Piłsudski powierzył wkrótce misję utworzenia rządu Daszyńskiemu, ale wobec oporu prawicy próba się nie powiodła, więc gabinet sformował 18 listopada inny socjalista, Jędrzej Moraczewski, pierwszy premier odrodzonej Rzeczypospolitej.

Formę prawną nadał tej sytuacji dekret z 22 listopada 1918 roku. Piłsudski objął w nim jako Tymczasowy Naczelnik Państwa najwyższą władzę Republiki Polskiej do czasu zwołania Sejmu Ustawodawczego. Premiera i ministrów mianował on sam i przed nim odpowiadali, a projekty ustaw przyjęte przez Radę Ministrów nabierały mocy dopiero po jego zatwierdzeniu.

Afisz Rady Regencyjnej z 11 listopada 1918 roku o przekazaniu Józefowi Piłsudskiemu władzy wojskowej
Afisz „Rada Regencyjna do Narodu polskiego!” z 11 listopada 1918 roku, ogłaszający przekazanie Józefowi Piłsudskiemu władzy wojskowej i naczelnego dowództwa.
Biblioteka Narodowa, Polona / Wikimedia Commons · domena publiczna.

Mapa składana przez pięć lat

Na mapie państwo składało się jeszcze przez kilka lat. Daty w tabeli opisują różne rodzaje zdarzeń: powstanie władz, wybuch walk, wejście wojska albo decyzje mocarstw. Żadna z nich nie rywalizuje z pozostałymi o miano „prawdziwego” dnia niepodległości.

Obszar Data Co się wydarzyło
Śląsk Cieszyński 19 i 30 października 1918 Powstanie Rady Narodowej i ogłoszenie przynależności do Polski; granicę z Czechosłowacją wyznaczono dopiero 28 lipca 1920 roku
Kraków i Galicja Zachodnia 28–31 października 1918 Polska Komisja Likwidacyjna przejmuje administrację, polscy żołnierze obejmują Kraków
Lwów 1–22 listopada 1918 Walki polsko-ukraińskie o miasto, zakończone wycofaniem się oddziałów ukraińskich
Warszawa 11–14 listopada 1918 Rada Regencyjna przekazuje Piłsudskiemu władzę wojskową, a potem całą swoją władzę
Wielkopolska 27 grudnia 1918 Wybuch powstania wielkopolskiego
Pomorze 17 stycznia–10 lutego 1920 Wojsko polskie przejmuje przyznaną Polsce część Pomorza, zaślubiny z morzem w Pucku
Górny Śląsk 20 czerwca 1922 Wkroczenie wojska polskiego do przyznanej Polsce części regionu
Granica wschodnia 15 marca 1923 Uznanie wschodniej granicy Polski przez Radę Ambasadorów

Wielkopolska po 11 listopada wciąż pozostawała w granicach Niemiec. Punktem zapalnym okazała się tam wizyta Paderewskiego, który 26 grudnia 1918 roku przemawiał z okna poznańskiego Hotelu Bazar. Następnego dnia w Poznaniu wybuchło powstanie, które z czasem objęło całą Wielkopolskę. Rozejm podpisany 16 lutego 1919 roku w Trewirze objął także front wielkopolski, a traktat wersalski z 28 czerwca 1919 roku potwierdził przynależność Wielkopolski do Polski.

Pomorze przejmowano na podstawie tego samego traktatu, który wszedł w życie 10 stycznia 1920 roku; tydzień później wojsko zajęło Golub, nazajutrz Toruń, a w kolejnych tygodniach dotarło aż na Hel. Zwieńczeniem były zaślubiny z morzem w Pucku 10 lutego 1920 roku, podczas których generał Haller rzucił do morza pierścień ofiarowany przez Polaków z Gdańska. Polska otrzymała około 147 kilometrów wybrzeża. Większego portu na nim nie było, bo Gdańsk stał się Wolnym Miastem pod nadzorem Ligi Narodów.

Górny Śląsk przeżył trzy powstania, w sierpniu 1919, w sierpniu 1920 i w maju 1921 roku, a w rozpisanym między nimi plebiscycie z 20 marca 1921 roku za Polską głosowało około 40 procent uczestników. Głosy rozłożyły się nierówno: za Polską głosowała głównie wieś i kilka miast na wschodzie obszaru, a za Niemcami jego zachodnia część i miasta przemysłowe. O wybuchu trzeciego powstania zdecydował Korfanty, który kierował wówczas Polskim Komisariatem Plebiscytowym i obawiał się niekorzystnego podziału.

Ostatecznie region podzieliła 20 października 1921 roku Rada Ambasadorów, złożona z ambasadorów Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch i Japonii, która rozstrzygała sporne sprawy powojennego ładu. Polsce przypadło niespełna jedna trzecia obszaru plebiscytowego z blisko połową jego mieszkańców i większością zakładów okręgu przemysłowego. Polskie oddziały weszły na przyznaną część regionu 20 czerwca 1922 roku, a 16 lipca podpisano w Katowicach akt pamiątkowy objęcia Górnego Śląska przez rząd Rzeczypospolitej. Dokument pokazywano na wystawie Archiwum Państwowego w Katowicach, a w 2018 roku wpisano go na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata.

Na wschodzie wojna nie skończyła się ani w listopadzie 1918 roku, ani w następnym roku. Ukraińcy wycofali się ze Lwowa 22 listopada, lecz konflikt o Galicję Wschodnią trwał do lata 1919 roku. W lutym 1919 roku pod Mostami nad Niemnem doszło do starcia z Armią Czerwoną, od którego zaczęła się niewypowiedziana wojna polsko-bolszewicka. Walki wstrzymał rozejm zawarty w Rydze w październiku 1920 roku, a traktat pokojowy podpisano tam 18 marca 1921 roku.

Proces wyznaczania granic zamknęła dopiero decyzja Rady Ambasadorów z 15 marca 1923 roku, uznająca wschodnią granicę Polski. Od warszawskiego przekazania dowództwa minęły wtedy ponad cztery lata.

Regiony zachowały też własne daty. Od 2021 roku 27 grudnia obchodzony jest jako Narodowy Dzień Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego, a w 2022 roku do kalendarza świąt państwowych dołączył 20 czerwca, rocznica wkroczenia wojska na Górny Śląsk, jako Narodowy Dzień Powstań Śląskich.

Uczestnicy uroczystości zaślubin Polski z morzem na nabrzeżu w Pucku w 1920 roku
Uroczystość zaślubin Polski z morzem w Pucku, 10 lutego 1920 roku. Symboliczny akt zwieńczył przejmowanie przez polskie wojsko przyznanej Polsce części Pomorza.
Autor nieznany / Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 1-H-347-2 · domena publiczna.

Urząd, kartka wyborcza i złoty

Nowe państwo musiało też ustalić, kto i jak wybierze jego władze. Już 11 listopada 1918 roku, zaraz po powrocie Piłsudskiego, zjawiły się u niego działaczki Justyna Budzińska-Tylicka i Maria Chmieleńska z żądaniem równych praw wyborczych dla kobiet. Ordynacja wyborcza do Sejmu Ustawodawczego, którą Piłsudski podpisał 28 listopada, przyznała prawo głosu każdemu obywatelowi bez różnicy płci, który ukończył 21 lat. Kobiety mogły też kandydować. Głosować nie mogli za to żołnierze w czynnej służbie, choć wolno im było zasiadać w Sejmie.

Wybory odbyły się 26 stycznia 1919 roku na terenach kontrolowanych przez państwo, a pozostałe okręgi głosowały później, aż do 1920 roku. Do Sejmu Ustawodawczego weszło osiem posłanek. Był to przełom, choć do pełnego równouprawnienia kobiet było jeszcze daleko.

Scalanie trzech zaborów wymagało też wspólnego pieniądza. Sejm Ustawodawczy ustanowił 28 lutego 1919 roku walutę o nazwie złoty. Wśród zgłaszanych propozycji były także lech, piast, pol i sarmata. Na nowe monety i banknoty trzeba było poczekać. Do 1924 roku płacono markami polskimi. Złoty zastąpił je dopiero w ramach reformy walutowej rządu Władysława Grabskiego ze stycznia tego roku.

Odrodzona Rzeczpospolita była państwem wielu języków. W spisie powszechnym z 1931 roku polski jako ojczysty podało około 69 procent mieszkańców, ukraiński prawie 14, jidysz prawie 9, białoruski 3, a niemiecki 2 procent. Język ojczysty nie jest prostym odpowiednikiem narodowości, ale dobrze oddaje skalę zróżnicowania.

Józef Piłsudski mija oddział wojskowy w drodze na otwarcie Sejmu Ustawodawczego w 1919 roku
Józef Piłsudski w drodze na otwarcie pierwszego posiedzenia Sejmu Ustawodawczego, Warszawa, 10 lutego 1919 roku.
Autor nieznany / Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 22-241-2 / Wikimedia Commons · domena publiczna.

Spór o kalendarz

Skoro państwo rodziło się etapami, do roli głównej rocznicy pretendowało kilka dni. Niepodległościowa lewica wskazywała 7 listopada i powstanie rządu lubelskiego. W pierwszą rocznicę tych wydarzeń „Robotnik”, dziennik Polskiej Partii Socjalistycznej, zapraszał na uroczystą akademię. Konserwatyści z zaplecza Rady Regencyjnej przypominali orędzie z 7 października. Narodowcy z kręgu Dmowskiego, jak przypomina historyk Andrzej Chwalba, za początek odrodzenia uważali 15 sierpnia 1917 roku, dzień powstania Komitetu Narodowego Polskiego. Dla katolików był to jednak przede wszystkim dzień Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i czas pielgrzymek na Jasną Górę.

Zwolennicy Piłsudskiego, nazywani piłsudczykami, mówili o 5 i 6 sierpnia, rocznicach mobilizacji i wymarszu Kompanii Kadrowej, o 10 listopada, gdy ich przywódca wrócił do Warszawy, i o 14 listopada, gdy przejął całą władzę. Chwalba przypomina jednak, że na początku niemal cała polska scena polityczna akceptowała w roli święta niepodległości 3 Maja, rocznicę konstytucji z 1791 roku. O tym, jak tamta ustawa zasadnicza wypadała na tle amerykańskiej, pisaliśmy w tekście Historia dwóch konstytucji.

Pomysły rodziły się także na prowincji. Komitet obchodów w Łukowie apelował jesienią 1919 roku o wywieszenie flag 9 listopada, aby uczcić dzień, w którym pozbyto się okupantów.

Wybór daty mówił więc, co uznaje się za początek państwa: deklarację regentów, socjalistyczny rząd w Lublinie, dyplomację Komitetu Narodowego, przejęcie dowództwa przez Piłsudskiego albo tradycję konstytucyjną. Już w 1919 roku podejmowano próby uczynienia z 11 listopada oficjalnego święta. Opór innych sił politycznych je przekreślił.

Od okólnika do ustawy

W pierwszych latach 11 listopada obchodzono skromnie, głównie jako święto wojska. Szlanta tłumaczy to tym, że młode państwo opierało się wtedy przede wszystkim na armii, która miała bronić granic i utrzymać porządek. Ranga rocznicy zależała też od tego, kto rządził. Gdy w grudniu 1922 roku Piłsudski oddał urząd Naczelnika Państwa, a rok później wycofał się z czynnej polityki, jej znaczenie wyraźnie zmalało. Gabinety tworzone często przez jego przeciwników nie miały powodu, by tę datę wyróżniać.

Zmienił to przewrót majowy. Był to zbrojny zamach stanu z 1926 roku, po którym rządy objął obóz Piłsudskiego, nazywany sanacją. Już 8 listopada 1926 roku Piłsudski, wówczas premier, wydał okólnik, w którym nadchodzący dzień nazwał ósmą rocznicą „zrzucenia jarzma niewoli”. Polecał zwolnić tego dnia z pracy urzędników państwowych, a uczniów z nauki.

Od tej pory państwo organizowało obchody z rozmachem. W przeddzień, w rocznicę powrotu Piłsudskiego z Magdeburga, spotykali się kombatanci. Samego 11 listopada odprawiano nabożeństwa, organizowano akademie, a wojsko defilowało w Alejach Ujazdowskich i na Polu Mokotowskim. Dziesiątą rocznicę w 1928 roku uczczono szczególnie. Rada Miejska Warszawy przemianowała wtedy plac Saski na plac Marszałka Piłsudskiego, a we wrześniu po raz pierwszy wyruszył wyścig kolarski Tour de Pologne, pomyślany jako jedna z form uczczenia jubileuszu.

Po śmierci Piłsudskiego 12 maja 1935 roku pamięć o Marszałku, jak powszechnie go nazywano, stała się osią uroczystości. Ustawa z 23 kwietnia 1937 roku nazwała 11 listopada rocznicą odzyskania niepodległego bytu państwowego i dniem „po wsze czasy związanym z wielkim imieniem Józefa Piłsudskiego”. Artykuł 2 czynił ten dzień wolnym od pracy. Według Szlanty wybór honorował zmarłego Marszałka i dobrze wpisywał się w politykę historyczną sanacji, która budowała jego kult. Przed wybuchem wojny święto ustawowe obchodzono tylko dwa razy, w 1937 i 1938 roku. Często powtarzana uwaga o „zaledwie dwóch obchodach” jest prawdziwa wyłącznie w tym zawężonym sensie, bo sam zwyczaj świętowania 11 listopada był wtedy starszy o blisko dwadzieścia lat.

Flaga na pomniku Kilińskiego

Wybuch wojny w 1939 roku zakończył państwowe obchody. Okupanci, zarówno niemieccy, jak i sowieccy, zakazali wszelkich form świętowania. Nadburmistrz okupowanego przez Niemców Lublina już 9 listopada 1939 roku zapowiedział na afiszach kary dla Polaków, którzy będą obchodzić 11 listopada.

Obchody zeszły do podziemia. Konspiracyjna prasa przypominała wydarzenia z 1918 roku i wzywała do walki z okupantem. Nabożeństwa odprawiano w kościołach, a nocą miejsca pamięci przystrajano kwiatami i biało-czerwonymi flagami. W Warszawie kwiaty pojawiały się na ogrodzeniu Belwederu i na Grobie Nieznanego Żołnierza, a na murach napisy „11 XI 1918” i „Polska żyje!”. Autorami części rocznicowych grafik byli członkowie Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”, konspiracyjnej grupy prowadzącej drobne akcje propagandowe.

Edward Okólski, członek „Wawra”, zawiesił w rocznicę 1941 roku polską flagę na pomniku Jana Kilińskiego przy placu Krasińskich. Za ten wyczyn otrzymał później konspiracyjny pseudonim „Kiliński”.

Jawnie i oficjalnie świętowano wyłącznie poza okupowanym krajem, w instytucjach państwa polskiego na uchodźstwie i w Polskich Siłach Zbrojnych walczących u boku aliantów. Uroczystości odbyły się na przykład 11 listopada 1941 roku w armii generała Władysława Andersa, formowanej wtedy w Związku Sowieckim, a trzy lata później ulicami holenderskiej Bredy defilowała z tej okazji polska 1. Dywizja Pancerna.

Lublin 1944 i nowe święto

Jesienią 1944 roku w Lublinie działały Krajowa Rada Narodowa i Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), komunistyczne władze podporządkowane Stalinowi. Obchodziły one 11 listopada z rozmachem. Na placu Litewskim defilowały oddziały Armii Czerwonej i tak zwanego ludowego Wojska Polskiego, a w Teatrze Miejskim odbyła się akademia, na której przemawiał przewodniczący Krajowej Rady Narodowej Bolesław Bierut. Józef Stalin przysłał depeszę z życzeniami. Komuniści chcieli w ten sposób podkreślić ciągłość władzy i tradycji walk o niepodległość, a zarazem skrytykować Piłsudskiego i „reakcyjne” rządy sanacji. Wydawana w Lublinie „Rzeczpospolita”, organ prasowy PKWN, pisała już wtedy o „nowym dniu niepodległości”, którym miał być 22 lipca 1944 roku, dzień ogłoszenia manifestu PKWN.

Ustawa z 22 lipca 1945 roku ustanowiła ten dzień Narodowym Świętem Odrodzenia Polski i dniem wolnym od pracy, a w tym samym akcie uchyliła przedwojenną ustawę o Święcie Niepodległości. Dzień 11 listopada stał się więc zwykłym dniem pracy. Władze nachalnie promowały za to dwie inne listopadowe rocznice: rewolucji bolszewickiej z 7 listopada 1917 roku, o której propaganda twierdziła, że przesądziła o odzyskaniu przez Polskę państwowości, oraz powstania lubelskiego rządu Daszyńskiego. Obie miały przesłonić 11 listopada. O początkach nowego ustroju pisaliśmy w tekście PRL – pierwsza dekada.

Msze, pochody i milicyjne pałki

Rocznica nie zniknęła jednak z życia ludzi. Przez długie lata obchodzono ją głównie w kościołach, podczas nabożeństw w intencji ojczyzny. W Krakowie od początku lat 70. nieformalnie odtworzony Związek Legionistów Polskich co roku 11 listopada organizował nabożeństwo i składał kwiaty w krypcie Piłsudskiego na Wawelu. Towarzyszył im metropolita krakowski, kardynał Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II.

Przełom przyszedł w 1978 roku, w 60. rocznicę odzyskania niepodległości. Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO), jedna z organizacji opozycji, zorganizował wtedy jawne, choć nielegalne obchody w Warszawie, Krakowie, Gdańsku, Łodzi i Lublinie. Po mszach uczestnicy składali kwiaty i znicze pod miejscami pamięci, a działacze opozycji wygłaszali przemówienia. Takich otwartych demonstracji w rocznicę 11 listopada nie było od zakończenia wojny.

Raporty Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i podległej mu Służby Bezpieczeństwa pokazują, jak szybko rosły obchody: w 1979 roku w czterech miastach wzięło w nich udział około 3 tysięcy osób. Rok później, już po powstaniu Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, SB naliczyła około 40 tysięcy uczestników w 13 województwach, choć jej dane były zapewne zaniżone, a w 1981 roku rekordowe 100 tysięcy. Tamtej jesieni władze po raz pierwszy od 1944 roku złożyły wieńce przed Grobem Nieznanego Żołnierza, a gdańska Stocznia Remontowa przyjęła za patrona Piłsudskiego.

Stan wojenny, ogłoszony 13 grudnia 1981 roku, znów zepchnął obchody do nielegalności. W 1982 roku milicja siłą zatrzymała w Warszawie pochód, który ruszył spod archikatedry św. Jana i według szacunków Służby Bezpieczeństwa liczył około 2,5 tysiąca osób. Łącznie zatrzymano wtedy w kraju 208 osób, w tym w Gliwicach więcej niż w stolicy. Rok później w Krakowie, pod Wawelem, demonstrantów rozpędzano pałkami i armatkami wodnymi, a manifestacje tłumiono jeszcze w 1988 roku w Gdańsku, Katowicach i Poznaniu. Atmosferę tamtej dekady przybliża tekst PRL – czwarta dekada.

Ustawa z czasów Okrągłego Stołu

Święto wróciło jeszcze w PRL. Ustawę o ustanowieniu Narodowego Święta Niepodległości Sejm uchwalił 15 lutego 1989 roku, w czasie obrad Okrągłego Stołu, czyli rozmów władz z opozycją. Preambuła mówiła o upamiętnieniu rocznicy odzyskania przez naród polski niepodległego bytu państwowego i walk pokoleń Polaków o wolność i niepodległość. Artykuł 1 nazywał 11 listopada uroczystym Narodowym Świętem Niepodległości, a artykuł 2 czynił go dniem wolnym od pracy. Przez ponad rok oba święta istniały w ustawowym kalendarzu równocześnie, bo Narodowe Święto Odrodzenia Polski zniosła dopiero ustawa z 6 kwietnia 1990 roku, która jednocześnie uchyliła akt z 1945 roku.

Lech Wałęsa i Tadeusz Mazowiecki w otoczeniu dziennikarzy w Warszawie w 1989 roku
Lech Wałęsa i Tadeusz Mazowiecki w drodze na zakończenie obrad Okrągłego Stołu, Warszawa, 5 kwietnia 1989 roku. Ustawę przywracającą Święto Niepodległości uchwalono wcześniej, 15 lutego.
Fot. Leonard Szmaglik / zbiory Europejskiego Centrum Solidarności / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Od odprawy wart po rogal świętomarciński

Po 1989 roku święto obrosło nowymi zwyczajami, państwowymi i oddolnymi. Centralne uroczystości odbywają się zwykle w południe na placu Piłsudskiego w Warszawie. Tak było choćby 11 listopada 2025 roku: o 12.00 odczytano apel pamięci, a przed Grobem Nieznanego Żołnierza odbyła się uroczysta odprawa wart z udziałem między innymi kompanii reprezentacyjnej Państwowej Straży Pożarnej.

W stulecie odzyskania niepodległości, 11 listopada 2018 roku, zaproponowano jeszcze inną formę udziału: wspólne śpiewanie hymnu w ramach akcji „Niepodległa do hymnu”. Według Polskiej Agencji Prasowej w pierwszej edycji wzięło udział prawie tysiąc podmiotów, które zorganizowały śpiewanie na sześciu kontynentach. Rok później akcję powtórzono, a w wielu miastach hymn zabrzmiał w samo południe.

Jeszcze starsza jest tradycja sportowa. Bieg Niepodległości w Warszawie odbył się po raz pierwszy 12 listopada 1989 roku. Trasa wiodła z placu Zamkowego Traktem Królewskim do Wilanowa i liczyła 11,2 kilometra, a na metę dotarło 316 biegaczy, w tym tylko 15 kobiet. W 2014 roku jego 26. edycja wystartowała 11 listopada o godzinie 11.11.

Poznań ma tego dnia jeszcze jedno święto: imieniny ulicy Święty Marcin. Centrum Kultury ZAMEK, miejska instytucja kultury z siedzibą przy tej ulicy, świętuje je od 1994 roku i wiąże w tym dniu narodową rocznicę z miejscową tradycją świętego Marcina. Jej symbolem jest rogal świętomarciński. Nadziewa się go białym makiem z bakaliami, a w Poznaniu wypieka od ponad 150 lat. Od kilku lat obchodom towarzyszy hasło „Czyń dobro”, nawiązujące do gestu świętego Marcina, który podzielił się płaszczem z potrzebującym.

Uczestnicy rozgrzewki przed Biegiem Niepodległości w hali w Będzinie w 2026 roku
Wspólna rozgrzewka przed Biegiem Niepodległości w Będzinie w 2026 roku.
Fot. MR / FaleInspiracji.pl · CC BY 4.0.

Marsz i pytanie, kto mówi za wszystkich

Tego samego dnia ulicami Warszawy przechodzi Marsz Niepodległości, zgromadzenie, które co roku wywołuje spory. W formule, która stała się coroczna, odbył się po raz pierwszy w 2010 roku z inicjatywy działaczy Obozu Narodowo-Radykalnego i Młodzieży Wszechpolskiej. Oficjalnym organizatorem jest Stowarzyszenie Marsz Niepodległości, utworzone przez działaczy obu tych środowisk oraz Związku Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych. Etnolog Rafał Rukat z Uniwersytetu Warszawskiego określa je jako organizacje nacjonalistyczne. Rukat obserwował Marsz od 2011 roku, a w latach 2012–2014 przeprowadził 25 wywiadów z uczestnikami, głównie studentami i absolwentami warszawskich uczelni niezwiązanymi z żadną organizacją. Jego rozmówcy widzieli w Marszu głównie wyraz patriotyzmu, a przemoc i skrajne hasła uważali za margines, którego nie wolno przypisywać wszystkim maszerującym. Badacz zauważa, że różnorodność, o której mówili, mieściła się w szeroko rozumianej prawicy.

Według Rukata uczestników nie łączył konkretny program polityczny. Spajały ich raczej atmosfera wydarzenia i bunt przeciw wykluczeniu społecznemu, które odczuwali. Wielu z nich akceptowało przy tym hasła wulgarne i ksenofobiczne jako element wspólnej opowieści o sobie i ideowych przeciwnikach, choć część rozmówców niektórych haseł nie lubiła i ich nie powtarzała. Autor zastrzega, że jego materiał dotyczy pierwszych lat Marszu, a w kolejnych edycjach zmieniały się hasła i skład organizatorów, więc badanie jakościowe sprzed ponad dekady nie pozwala oszacować poglądów dzisiejszych uczestników ani ich proporcji.

Uczestnicy Marszu Niepodległości z racami na dachu kiosku w Warszawie w 2014 roku
Uczestnicy Marszu Niepodległości na dachu kiosku, Warszawa, 11 listopada 2014 roku. Fotografia pochodzi z okresu badań omawianych w tej części artykułu.
Fot. Franek Vetulani / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Ta sama data w Paryżu i Londynie

Na Zachodzie 11 listopada ma inne znaczenie. Kojarzy się przede wszystkim z rozejmem i pamięcią o poległych. We Francji ustawa z 28 lutego 2012 roku stanowi, że w rocznicę rozejmu z 1918 roku, obchodzoną jako dzień zwycięstwa i pokoju, oddaje się hołd wszystkim poległym za Francję. Ten sam przepis zastrzega, że hołd nie zastępuje innych narodowych dni pamięci.

Brytyjska organizacja Royal British Legion, wspierająca żołnierzy i weteranów, zachęca do dwóch minut ciszy o godzinie 11.00 w dniu 11 listopada. Zwyczaj trwa od 1919 roku. Godzina odpowiada chwili, w której w 1918 roku zakończyły się walki pierwszej wojny światowej. Dzień Rozejmu, czyli Armistice Day, Brytyjczycy odróżniają od Remembrance Sunday, niedzieli pamięci, podczas której o tej samej godzinie także zapada dwuminutowa cisza.

Co mieści jedna data

Jedno listopadowe święto obejmuje zatem ponad cztery lata. Mieszczą się w nim orędzie regentów, cieszyńska proklamacja, krakowska komisja, lubelski rząd i trzy warszawskie dni, a potem powstanie wielkopolskie, puckie zaślubiny, śląski plebiscyt i decyzja w sprawie wschodniej granicy z marca 1923 roku. Ustawa z 1937 roku wybrała z tego ciągu dzień przekazania dowództwa i trwale związała go z imieniem Piłsudskiego. Po wojnie komuniści usunęli to święto z kalendarza, chcąc wymazać z pamięci zarówno tę datę, jak i samego Piłsudskiego.

Ustawa z 1989 roku przywróciła tę samą datę z innym uzasadnieniem. Jej preambuła nie wymienia żadnego nazwiska i mówi o rocznicy odzyskania niepodległego bytu państwowego oraz o walkach kolejnych pokoleń Polaków o wolność.

Literatura i źródła