Społeczeństwo

Rankiem 28 lutego 2026 roku radiooperatorzy statków płynących przez Zatokę Perską usłyszeli na kanale VHF komunikat, który dobę wcześniej brzmiałby jak scenariusz gry wojennej: „żaden statek nie ma prawa przepłynąć przez cieśninę Ormuz”. Nadawał Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej. Kilka godzin wcześniej amerykańskie i izraelskie lotnictwo zaatakowało cele w całym Iranie, a wśród zabitych znalazł się najwyższy przywódca kraju, ajatollah Ali Chamenei. Teheran odpowiedział ruchem, którym straszył świat od czterdziestu lat i którego nigdy wcześniej nie wykonał. Zamknął cieśninę. ...

Aleja Solidarności 77 w Warszawie. Pod ten adres każdego roku trafiają dziesiątki tysięcy listów i formularzy od ludzi przekonanych, że państwo wyrządziło im krzywdę. W samym 2024 roku do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich wpłynęło blisko 78 tysięcy pism. W kopertach mieszczą się historie przegranych procesów, świadczeń odebranych po latach przez ZUS i decyzji, na które ktoś czeka od miesięcy wbrew ustawowym terminom. Adresat tej korespondencji nie wydaje wyroków ani nie nakłada kar. Nie może też nikomu niczego nakazać. Mimo to od blisko czterech dekad pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych instytucji polskiego państwa. Rzecznik Praw Obywatelskich, w międzynarodowej nomenklaturze ombudsman, stoi na straży wolności i praw człowieka zapisanych w konstytucji oraz innych aktach prawnych. Sprawdza, czy organy władzy publicznej nie naruszyły prawa, zasad współżycia społecznego albo elementarnej sprawiedliwości. ...

Traktat, który spina Amerykę Północną i Europę, uruchomiono w pełni tylko raz w historii. Stało się to 12 września 2001 roku, nazajutrz po ataku na World Trade Center i Pentagon. Ambasadorowie państw sojuszu zebrali się w Brukseli i uznali, że napaść na Stany Zjednoczone jest napaścią na nich wszystkich. Przez ponad pół wieku artykuł 5 traktatu waszyngtońskiego pozostawał obietnicą zapisaną na papierze, straszakiem wymierzonym w Związek Radziecki. Zadziałał dopiero wtedy, gdy zamiast sąsiada zza żelaznej kurtyny uderzyła siatka terrorystyczna działająca z terytorium Afganistanu. ...

W maju 2026 roku, pół wieku po pierwszym udokumentowanym ognisku, lekarze we wschodnim Kongu zgłosili kolejną epidemię gorączki krwotocznej Ebola. Siedemnastą w historii kraju. Tym razem za zachorowania odpowiada wariant Bundibugyo. Przeciwko niemu nie ma żadnej zarejestrowanej szczepionki ani leku o potwierdzonej skuteczności. Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła międzynarodowy stan zagrożenia zdrowia publicznego dwa dni po pierwszych potwierdzeniach laboratoryjnych. Do połowy czerwca w samym Kongu potwierdzono ponad 800 zakażeń, a zmarła blisko jedna czwarta chorych. ...

29 kwietnia 2026 roku z Izby Lordów wyszli ostatni parowie dziedziczni. Ustawa House of Lords (Hereditary Peers) Act 2026, podpisana przez króla 18 marca, zakończyła trwającą ponad siedem stuleci praktykę, w której prawo do współtworzenia brytyjskiego ustawodawstwa przechodziło z ojca na syna razem z tytułem i majątkiem. Brzmi to jak symboliczny pogrzeb systemu klasowego. Tyle że Brytyjczycy chowali ten system już wielokrotnie: w 1911, w 1945, w 1999 roku. Za każdym razem nieboszczyk okazywał się zaskakująco żywotny. ...

Dziewiątego maja 2023 roku Imran Khan przyjechał do gmachu Islamabad High Court na rozprawę w jednej ze swoich licznych spraw sądowych. Z budynku wyprowadzili go funkcjonariusze paramilitarnej formacji Rangers, działającej pod nadzorem resortu spraw wewnętrznych i często dowodzonej przez oddelegowanych oficerów armii. Były premier i wciąż najpopularniejszy polityk kraju trafił do aresztu. Zanim zapadł wieczór, w kilkunastu miastach płonęły samochody, a grupy demonstrantów szły pod budynki wojska. Trzy lata później ten jeden dzień wygląda na coś więcej niż gwałtowny epizod kolejnego pakistańskiego kryzysu. Odsłonił regułę, według której od dekad działa tamtejsza polityka: wybory potrafią przetasować układ sił, ale nie zawsze rozstrzygają, kto naprawdę ma prawo rządzić. ...

W dwudziestym dziewiątym roku panowania Ramzesa III rzemieślnicy z Deir el-Medina odłożyli dłuta i pędzle. Nie dostali przydziałów zboża, które stanowiły ich wynagrodzenie za budowę grobowców w Dolinie Królów. Skryba Amennacht zanotował na papirusie ich słowa: „jesteśmy głodni". Robotnicy przeszli za mury nekropolii, urządzili strajk okupacyjny pod świątynią grobową Totmesa III i odmówili powrotu do pracy, dopóki nie dostaną tego, co im się należało. Był rok około 1157 przed naszą erą. ...

Trzyletnik to seria artykułów podsumowujących decyzje, reformy i eksperymenty, które trzy lata temu wchodziły w życie. Dzisiaj sprawdzamy, co z nich zostało. 22 maja 2023 roku weszła w życie ustawa o fundacji rodzinnej. Towarzyszyły temu niemałe nadzieje: wreszcie polscy przedsiębiorcy mieliby narzędzie, które pozwoli im chronić majątek przed rozdrobnieniem, planować sukcesję bez angażowania zagranicznych struktur holdingowych i trzymać firmy w rodzinie przez pokolenia. Rząd chwalił się, że właśnie ta regulacja powstrzyma odpływ polskiego kapitału za granicę, do fundacji liechtensteinskich, maltańskich i holenderskich. Brzmiało poważnie i odpowiedzialnie. ...

Są momenty w historii państw, gdy spory polityczne przestają dotyczyć polityki. Gdy dwie strony konfliktu nie kłócą się już o to, co zrobić z władzą, lecz o to, kto w ogóle ma prawo jej używać i na jakiej podstawie. Polska tkwi w takim momencie od przynajmniej dekady, a wyjście z niego nie jest kwestią kolejnych wyborów ani kolejnej koalicji. Wymaga czegoś rzadszego i trudniejszego: przemyślenia od podstaw, jak zaprojektować sam proces tworzenia nowego porządku. ...

W 1992 roku serbsko-amerykański dramaturg Steve Tesich opublikował w magazynie „The Nation" esej pod tytułem A Government of Lies. Tesich, laureat Oscara za scenariusz do filmu Breaking Away, pisał o tym, jak amerykańskie społeczeństwo, zmęczone aferą Iran-Contras i wojną w Zatoce Perskiej, dobrowolnie zrezygnowało z domagania się prawdy od swoich rządzących. Użył przy tym sformułowania, które ćwierć wieku później stało się jednym z najczęściej cytowanych terminów w dyskursie publicznym: post-truth, post-prawda. Tesich stwierdził wówczas, że Amerykanie jako wolni ludzie dobrowolnie zdecydowali się żyć w świecie, w którym prawda przestała być istotna. ...

W 1274 roku p.n.e. nad rzeką Orontes w dzisiejszej Syrii rozegrała się bitwa pod Kadesz — jedno z najlepiej udokumentowanych starć starożytności. Faraon Ramzes II ruszył na północ przeciw Hetytom. Po drodze napotkał dwóch beduinów z plemienia Szasu, którzy podali się za dezerterów z obozu hetyckiego i zeznali, że armia króla Muwatallisa II stacjonuje daleko na północ, pod Aleppo. Ramzes uwierzył i ruszył naprzód, odcinając się od głównych sił swojej armii. Była to pułapka. Obaj „dezerterzy" okazali się agentami Hetytów, celowo wysłanymi, by zmylić faraona. Główne siły hetyckie — tysiące rydwanów i piechoty — czekały ukryte tuż za miastem. ...

W grudniu 2015 roku Japonią wstrząsnęła wiadomość o śmierci Matsuri Takahashi. Dwudziestoczteroletnia pracownica giganta reklamowego Dentsu — absolwentka prestiżowego Uniwersytetu Tokijskiego, zatrudniona zaledwie dziewięć miesięcy wcześniej — odebrała sobie życie w Wigilię Bożego Narodzenia, skacząc z firmowego akademika. W tygodniach poprzedzających śmierć Takahashi zamieszczała na Twitterze wpisy, w których wyrażała pragnienie śmierci. Późniejsze dochodzenie wykazało, że w jednym miesiącu wypracowała nawet 130 godzin nadliczbowych, a Dentsu systematycznie zmuszało pracowników do fałszowania raportów czasu pracy, by oficjalne zestawienia nie przekraczały wewnętrznego limitu 70 godzin. ...

Był styczeń 1993 roku. Na dworze trzaskał mróz, termometry pokazywały grubo poniżej zera, a w niedogrzanym studiu TVP2 przy Woronicza w Warszawie panował kompletny chaos. Jerzy Owsiak, rozpoznawalny wówczas głównie jako prowadzący rockowy program Róbta, co chceta, biegał między kamerami, pokrzykiwał do mikrofonu i robił dokładnie to, co sugerował tytuł jego audycji — co chciał. Nikt do końca nie wiedział, jak to się skończy. Wydrukowane na czerwonym papierze serduszka, które miały trafiać do darczyńców, rozeszły się błyskawicznie — nikt się tego nie spodziewał. Na mroźnych ulicach Warszawy i kilkunastu innych miast stali harcerze z prowizorycznie skleconymi puszkami, a ludzie wpychali do nich banknoty z takim zapałem, jakby nigdy wcześniej nie mieli okazji dać czegoś od siebie. Profesor Bohdan Maruszewski z Centrum Zdrowia Dziecka, kardiochirurg dziecięcy, który rozpaczliwie potrzebował sztucznego płuco-serca do operowania malutkich pacjentów, stał gdzieś z boku i pewnie nie dowierzał. Tamtego dnia zebrano równowartość ponad półtora miliona dolarów. ...

Wyobraźmy sobie taką scenę. Letni wieczór, Mazury albo Kaszuby, dokładne miejsce nie ma znaczenia. Na leśnej polanie, w kręgu pochodni, kilkadziesiąt osób w lnianych szatach. Ognisko. Mężczyzna, którego tu nazywają żercą (to taki kapłan), wrzuca w płomienie kawałek chleba i leje miód. Modli się do Peruna, pana gromu. Ktoś gra na fujarkach. Ktoś bije w bęben. Ogień strzela iskrami, obecni odpowiadają chórem. Nie, to nie jest plan filmowy i nie festyn średniowieczny. Ci ludzie naprawdę w to wierzą. ...

W maju każdego roku setki tysięcy ludzi na pięciu kontynentach wychodzą na ulice miast, polne drogi i leśne ścieżki — i zaczynają biec. Nie wiedzą, ile kilometrów pokonają. Nie ma wyznaczonej mety, do której trzeba dotrzeć. Jest za to coś zupełnie innego: samochód, który po trzydziestu minutach wyrusza w pościg, a wyścig kończy się dokładnie wtedy, gdy dogoni ostatniego uczestnika. Bieg, w którym meta sama goni uczestników — tak można by w skrócie opisać Wings for Life World Run. Ale to określenie oddaje tylko formułę. Za nią stoi coś znacznie ważniejszego: nadzieja milionów ludzi na całym świecie, którzy nie mogą biegać — a być może kiedyś będą mogli. ...

Gdy 31 grudnia 2019 roku Światowa Organizacja Zdrowia otrzymała raport o 29 przypadkach zapalenia płuc niewiadomego pochodzenia w chińskim Wuhanie, nikt nie przypuszczał, że świat stoi u progu największego kryzysu zdrowotnego od czasów hiszpanki. Dziś, z dystansu kilku lat, możemy spojrzeć na pandemię COVID-19 nie przez pryzmat codziennych komunikatów o zakażeniach i zgonach, ale jako na złożone zjawisko, które na trwałe zmieniło oblicze współczesnego świata. To opowieść o wirusie, który w ciągu kilku miesięcy sparaliżował globalną gospodarkę, zweryfikował wydolność systemów ochrony zdrowia i odsłonił zarówno pokłady ludzkiej solidarności, jak i podziałów. ...

Nieoczekiwany rywal W węgierskiej polityce przez lata panował jeden rytm: Fidesz rządzi, opozycja przegrywa. Viktor Orbán, sprawujący władzę od 2010 roku z konstytucyjną większością w parlamencie, wydawał się nietykalny. Wybory 2022 roku dobitnie pokazały, że nawet szeroka koalicja wszystkich sił opozycyjnych — od skrajnej lewicy po konserwatystów — nie jest w stanie zachwiać jego pozycją. A jednak w połowie lat dwudziestych na scenie politycznej pojawił się polityk, który w ciągu zaledwie roku stał się największym zagrożeniem dla rządzącej partii od niemal dwóch dekad. Tym człowiekiem jest Péter Magyar. ...

Dla przybysza z Zachodu, który w upalny letni dzień wejdzie do chińskiej restauracji, widok miejscowych popijających parujące kubki z gorącą wodą może być nie lada zaskoczeniem. W świecie, gdzie lód jest synonimem orzeźwienia, Chiny pozostają wierne swojej wielowiekowej tradycji. Zwyczaj ten, często wyśmiewany w internetowych memach — słynne „duō hē rè shuǐ" (多喝热水), czyli „pij więcej gorącej wody" jako rada na wszystko — ma jednak głębokie korzenie historyczne, medyczne i społeczne. To znacznie więcej niż tylko nawyk: to element kulturowego kodu, który kształtował się przez tysiąclecia. ...

Hedgehog 2025: estońskie manewry, które zmusiły NATO do rachunku sumienia Dziesięciu Ukraińców, rój dronów i dwa zniszczone bataliony — raport WSJ obnażył to, o czym w Sojuszu mówiono po cichu od miesięcy Przez dekadę estoński „Jeż" (ang. hedgehoh) rósł w siłę. Gdy w 2015 roku po raz pierwszy przeprowadzono ćwiczenia Siil (est. jeż), chodziło głównie o to, by małe państwo bałtyckie — 1,3 miliona mieszkańców, 294 kilometry granicy z Rosją — pokazało, że potrafi zmobilizować rezerwistów i przyjąć sojuszników na swoim terytorium. Trzy lata później, w 2018 roku, skala wzrosła do 15 tysięcy uczestników z piętnastu krajów, a ćwiczenia stały się największymi od odzyskania przez Estonię niepodległości w 1991 roku. W 2022 roku, niecałe trzy miesiące po rozpoczęciu rosyjskiej pełnoskalowej inwazji na Ukrainę, Siil nabrał zupełnie nowego ciężaru — nie ćwiczono abstrakcyjnych scenariuszy, lecz wariant tego, co rozgrywało się kilkaset kilometrów dalej na południe. ...

Na przełomie stycznia i lutego 2023 roku relacje między dwoma największymi mocarstwami świata wkroczyły w fazę głębokiego kryzysu za sprawą obiektu, który pojawił się na niebie nad Ameryką Północną. Incydent z chińskim balonem — określanym przez Waszyngton mianem „szpiegowskiego", a przez Pekin jako „zbłąkany statek meteorologiczny" — doprowadził do gwałtownego ochłodzenia stosunków dwustronnych i odwołania pierwszej od lat planowanej wizyty amerykańskiego sekretarza stanu w Chinach. Wydarzenie to, choć z perspektywy czasu oceniane jako mniej groźne niż początkowo sądzono, stało się katalizatorem zmian o dalekosiężnych konsekwencjach dla architektury bezpieczeństwa w całym regionie Azji i Pacyfiku. ...

Mark Carney został premierem Kanady w marcu 2025 roku, przejmując stanowisko od Justina Trudeau. Jest pierwszym szefem rządu w historii kraju, który nie miał doświadczenia parlamentarnego przed objęciem tego urzędu. Jego poprzednie doświadczenie zawodowe obejmuje funkcję gubernatora Banku Kanady (2008–2013) i szefa Banku Anglii. ...

World Central Kitchen pojawia się zawsze tam, gdzie świat pęka: po trzęsieniu ziemi, po huraganie, na froncie wojny, na granicy, którą ludzie przekraczają z jedną torbą i pustym żołądkiem. To organizacja, która zamiast wielkich słów stawia garnki na ogień i mówi: najpierw zjedz, dopiero potem będziemy rozmawiać. ...

Teheran nie jest miastem, które daje się łatwo opisać: raczej przypomina rozrastający się w dół stok górski, po którym spływają nowe dzielnice, sprzeczne oczekiwania i zmieniające się reguły gry. Wystarczy kilka kilometrów, by przejść od luksusowych kawiarni na północy po zatłoczone bazary i blokowiska, gdzie państwowa ideologia spotyka się z bardzo prywatnymi negocjacjami codzienności. ​ ...

1 stycznia 2023 roku Chorwacja zrobiła dwa strategiczne kroki w kierunku głębszej integracji europejskiej: przyjęła euro i stała się częścią strefy Schengen. Był to symboliczny finał procesu, który rozpoczął się od akcesji do Unii w 2013 roku. W tamtym czasie decyzję przyjęto z entuzjazmem – jako ostateczne potwierdzenie europejskiego zakotwiczenia po dekadach politycznej niestabilności. Trzy lata później obraz jest bardziej zrównoważony: gospodarka dojrzała, turystyka przeszła transformację, a granice – mimo formalnego otwarcia – zyskały nowe znaczenie. ...

Na pierwszy rzut oka to pytanie brzmi jak prowokacja albo internetowy skrót zbiorowej frustracji. „90% ludzi jest głupich, 9% jakoś ogarnia, a 1% pcha świat do przodu" – takie zdanie można wysnuć z rozmów prywatnych, internetowych komentarzy i półironicznych diagnoz rzeczywistości. Pojawia się w dyskusjach o mediach społecznościowych, polityce, edukacji i kulturze masowej. Ale zamiast je wyśmiać albo przyjąć bezrefleksyjnie, warto potraktować je serio i sprawdzić, czy opisuje ono cokolwiek realnego. Nie jako ocenę ludzi. Nie jako statystykę inteligencji. Lecz jako model działania społeczeństw. ...

Po pięciu latach od formalnego opuszczenia Unii Europejskiej przez Wielką Brytanię Brexit stanowi jedno z najważniejszych geopolitycznych wydarzeń XXI wieku. Analiza dostępnych danych dowodzi definitywnie, że główne obietnice kampanii probrexitowej nie zostały zrealizowane. Gospodarka Wielkiej Brytanii straciła około 140 miliardów funtów, imigracja nie zmniejszyła się, lecz wzrosła do rekordowych poziomów, a opinia publiczna wyrażnie zmienia się w stronę krytyki. Dwie trzecie Brytyjczyków uważa obecnie Brexit za błąd i chciałoby powrotu do Unii. ...

UNESCO przez dekady uosabiało marzenie o globalnej wspólnocie opierającej się na edukacji, nauce i kulturze – ostatnia świątynia idealizmu w świecie, który szybko traci wiarę w uniwersalne wartości. To organizacja, która na papierze ma łączyć narody, a w praktyce coraz częściej doświadczana jest jako pole bitwy starych i nowych geopolitycznych układów. Czy można dziś bronić jej pierwotnej utopii, kiedy każdy kolejny kryzys demaskuje tylko kolejne warstwy politycznego cynizmu? ...

Czerwiec 2022 roku. W Madrycie, podczas szczytu NATO, oficjalnie zaproszono Finlandię i Szwecję do sojuszu. Decyzja ta, będąca bezpośrednią reakcją na rosyjską inwazję na Ukrainę, miała zmienić architekturę bezpieczeństwa w Europie Północnej. Jednak droga do członkostwa nie była prosta – i to nie tylko ze względu na geopolityczne napięcia, ale przede wszystkim z powodu sprzeciwu niektórych państw, zwłaszcza Turcji. Opór Turcji: veto, negocjacje i polityka siły Proces akcesyjny Finlandii i Szwecji, choć początkowo wydawał się formalnością, szybko natrafił na poważne przeszkody. Kluczowym aktorem okazała się Turcja, która jako członek NATO dysponuje prawem weta wobec nowych kandydatów. Prezydent Recep Tayyip Erdoğan już w maju 2022 roku publicznie wyraził swój sprzeciw, argumentując, że oba kraje – a zwłaszcza Szwecja – udzielają schronienia osobom powiązanym z kurdyjską Partią Pracujących Kurdystanu (PKK), uznawaną przez Ankarę, USA i UE za organizację terrorystyczną. ...

24 czerwca 2022 roku Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych unieważnił precedens Roe v. Wade, kończąc niemal pół wieku konstytucyjnych gwarancji prawa do aborcji. Decyzja ta – podjęta w sprawie Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization – oddała władztwo nad regulacjami aborcyjnymi w ręce poszczególnych stanów, wywołując polityczną burzę, protesty i natychmiastowe zmiany legislacyjne w całym kraju. Trzy lata później, w czerwcu 2025 roku, można już dostrzec pierwsze trwałe skutki tej decyzji – zarówno w liczbach, jak i w codziennych doświadczeniach Amerykanek. ...

Fundacja im. Stefana Batorego od ponad trzech dekad pozostaje jednym z najważniejszych i najbardziej wpływowych podmiotów kształtujących polską przestrzeń obywatelską. Powstała w 1988 roku z inicjatywy amerykańskiego filantropa George’a Sorosa oraz działaczy opozycji demokratycznej lat 80., jest dziś symbolem konsekwentnej pracy na rzecz rozwoju demokracji, praworządności i aktywności obywatelskiej w Polsce. ...